Nhà văn, nhà nghiên cứu Nguyễn Trương Quý đã có cuộc trò chuyện với Tri Thức - Znews về ảnh hưởng văn hóa giữa TP.HCM và Hà Nội, đồng thời lý giải sức hút của nghệ thuật miền Nam đối với công chúng miền Bắc.
Ký ức tuổi thơ về một Sài Gòn lộng lẫy
Trong ký ức của Nguyễn Trương Quý, TP.HCM hiện lên như một thế giới đầy màu sắc và hấp dẫn. Khi còn là đứa trẻ ở Hà Nội, ông nhìn thấy Sài Gòn qua những bộ phim, chương trình ca nhạc trên tivi và các vở cải lương. "Một thế giới đa dạng, hấp dẫn hiện ra, khác với không khí khi đó ngoài Bắc", ông kể.
Ký ức tuổi thơ của ông còn gắn với những đoàn mô-tô bay, những hội chợ triển lãm có nhiều gian hàng từ TP.HCM ra Hà Nội dịp Tết. "Khi ấy, tôi nghĩ người miền Nam thật phiêu lưu, dấn thân và hấp dẫn", nhà văn nhớ lại.
Lớn lên, ông tiếp cận TP.HCM qua những cuốn sách in đẹp của các nhà xuất bản phía Nam. "Cách vẽ bìa của họ mang xu hướng khá Tây, khác với lối vẽ đồ họa truyền thống, đậm tính dân gian. Câu chuyện cũng hiện đại, viết về đời sống thiếu niên thành phố, với lối sống và lời ăn tiếng nói có những điểm khác biệt gây tò mò."
Chuyến tàu Bắc - Nam: Biểu tượng của cơ hội và ước mơ
Theo Nguyễn Trương Quý, hình ảnh chuyến tàu Bắc - Nam xuất hiện nhiều trong các tác phẩm của văn nghệ sĩ Hà Nội viết về miền Nam. "Sài Gòn - TP.HCM phần nào đại diện cho cơ hội và những ước mơ có thể thành hiện thực", ông nhận định.
Những chuyến tàu trong văn học mang tới sự khác biệt so với sự tĩnh tại của làng quê miền Bắc. "Sự rong ruổi trên những chuyến tàu Bắc - Nam cũng có thể mang một không khí khoáng đạt, người lên tàu như thể những tráng sĩ lên đường", ông nói, dẫn chứng từ tùy bút "Đường vô Nam" của Nam Cao và các bài hát như "Tàu anh qua núi" của Phan Lạc Hoa.
Âm nhạc và văn học: Cầu nối văn hóa giữa hai miền
Sau thống nhất, các bài hát về Sài Gòn thường dùng từ khóa "mùa xuân" để biểu thị thời khắc mới. Đặc biệt, bài "Mùa xuân đầu tiên" của Văn Cao được in trên báo Sài Gòn Giải Phóng Xuân 1976. "Văn Cao không đưa vào những khẩu hiệu trực diện hay biểu tượng lớn, mà ông đưa rải rác các chi tiết như tiếng chim, tiếng gà trưa, cánh én về... khiến người nghe phải tự chiêm nghiệm", ông Quý phân tích.
Gần đây, văn học, kịch nghệ, âm nhạc miền Nam được nhiều độc giả Hà Nội yêu mến. Theo ông, từ thời bao cấp, người miền Bắc đã thích nghe cải lương Sài Gòn. Các tác giả như Nguyễn Thị Hoàng, Bùi Giáng được độc giả trẻ Hà Nội đón nhận vì "thẩm mỹ sáng tác của họ hợp với tinh thần phóng khoáng, thậm chí có phần nổi loạn của thế hệ trẻ".
Trịnh Công Sơn: Hiện tượng đặc biệt với người Hà Nội
Trịnh Công Sơn được xem là hiện tượng đặc biệt. "Trịnh Công Sơn là một thiên tài viết lời hàm súc mà mềm mại. Ca từ nhạc Trịnh có khi nghe qua không hiểu ngay nhưng người ta vẫn cảm được thông điệp triết học về thân phận con người", ông Quý nhận xét.
"Quan trọng nhất, nhạc Trịnh không bao giờ trực tiếp mạt sát ai hay thể hiện sự oán trách một cách ủy mị. Ông luôn dùng một lớp vỏ biểu tượng để người nghe mở dần đến cái ý tứ bên trong." Ông dẫn chứng cách Trịnh Công Sơn đi từ bối cảnh trữ tình "Mưa vẫn mưa bay trên tầng tháp cổ..." rồi mới đến sự kiện "Chiều nay còn mưa sao em không lại" để nói về nỗi nhớ.
Một bộ phim tài liệu khoảng năm 1990 ghi lại cảnh Trịnh Công Sơn từ miền Nam ra Bắc ôm chầm lấy Văn Cao ở cầu thang nhà số 108 Yết Kiêu, như biểu tượng cho sự gắn kết tinh thần giữa văn nghệ sĩ Nam Bắc.
TP.HCM ngày nay: Động lực phát triển và không gian khát vọng
"TP.HCM hiện nay vẫn giữ ưu thế về mặt kinh tế; vẫn là 'phép thử' cho những sự đổi mới, là nơi nhạy bén về xu hướng và cởi mở về con người", ông Quý khẳng định. "Người Hà Nội nhìn vào Sài Gòn vẫn luôn gửi gắm một sự trông đợi về động lực phát triển cao, một không gian để thỏa mãn những khát vọng."
Hai thành phố giờ đây bổ trợ lẫn nhau: một bên là động năng mạnh mẽ, một bên là nơi dành thời gian lắng lại các giá trị bản sắc.
