Ngày 1.8.2026 đánh dấu tròn 6 năm Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA) có hiệu lực. Theo số liệu của Cục Hải quan và Cục Thống kê (Bộ Tài chính), tổng kim ngạch thương mại song phương Việt Nam - EU trong giai đoạn tháng 1.1995 - tháng 6.2026 vượt 900 tỉ USD. Riêng 6 năm thực thi EVFTA đã đóng góp 383,8 tỉ USD, tương đương 42,6% tổng kim ngạch. Tính riêng nửa đầu năm 2026, kim ngạch hai chiều đạt 41,4 tỉ USD, trong đó Việt Nam xuất khẩu sang EU 31,8 tỉ USD và nhập khẩu 9,7 tỉ USD. Thặng dư thương mại 6 tháng đầu năm đạt kỷ lục 22 tỉ USD, vượt mức 21,7 tỉ USD của cả năm 2019 - thời điểm trước khi EVFTA chính thức có hiệu lực.
Khảo sát của Hiệp hội Doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam (EuroCham) vừa công bố cho thấy 50% doanh nghiệp EU tại Việt Nam hưởng lợi trực tiếp từ ưu đãi thuế quan theo EVFTA; 66% ghi nhận tiết kiệm chi phí từ 5% đến 30%. Đáng chú ý, có doanh nghiệp cho biết hơn 80% hoạt động thương mại Việt Nam - EU đã được hưởng ưu đãi thuế, giúp giảm giá thành sản phẩm từ 5% đến 15% và nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường.
Doanh nghiệp Việt tận dụng hiệu quả các FTA thế hệ mới
Không chỉ EVFTA, nhiều doanh nghiệp Việt đang khai thác hiệu quả các FTA thế hệ mới như CPTPP, RCEP, VKFTA, UKVFTA để mở rộng thị trường và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Ông Huỳnh Minh Tường, Phó tổng giám đốc Công ty chế biến xuất khẩu thủy sản Bà Rịa - Vũng Tàu (BASEAFOOD), cho biết trước đây một phần nguyên liệu thủy sản của Việt Nam được xuất sang Trung Quốc để chế biến rồi tái xuất sang Nhật Bản. Khi FTA với Nhật Bản có hiệu lực, doanh nghiệp được hưởng thuế nhập khẩu ưu đãi, có thể chế biến và xuất khẩu trực tiếp sang Nhật, nhờ đó doanh số xuất khẩu của BASEAFOOD sang thị trường này tăng khoảng 30 - 40%.
Tương tự, Tập đoàn thủy sản Minh Phú tận dụng CPTPP để tăng xuất khẩu tôm sang Canada, Nhật Bản và Úc; Vĩnh Hoàn mở rộng thị phần cá tra tại Canada và các nước CPTPP. Năm 2025, nhiều mặt hàng thủy sản tăng mạnh nhờ ưu đãi thuế từ CPTPP và UKVFTA. Tập đoàn Lộc Trời thông qua CPTPP mở rộng xuất khẩu gạo sang Trung Quốc và ASEAN nhờ quy tắc xuất xứ linh hoạt; Vinamilk khai thác VKFTA và các FTA ASEAN để đưa sữa sang Hàn Quốc, Philippines, Singapore; Tập đoàn Hòa Phát tăng xuất khẩu thép sang châu Á - Thái Bình Dương, đồng thời tận dụng nguồn nguyên liệu khu vực để đáp ứng quy tắc xuất xứ theo RCEP.
Trong ngành dệt may, Vinatex đẩy mạnh đơn hàng từ Canada, Úc và New Zealand nhờ CPTPP, đồng thời đầu tư chuỗi sợi - dệt - nhuộm để đáp ứng quy tắc xuất xứ. Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Việt Nam (VITAS) Vũ Đức Giang nhận định, các FTA thế hệ mới đã và đang là động lực quan trọng thúc đẩy xuất khẩu dệt may và nhiều ngành xuất khẩu chủ lực khác.
Dư địa khai thác FTA vẫn còn rất lớn
Đại diện Hiệp hội Chế biến và xuất khẩu thủy sản khẳng định, dư địa khai thác FTA của ngành thủy hải sản tại các thị trường vẫn còn rất lớn, nhưng rào cản phi thuế quan khiến doanh nghiệp chưa thực sự tận dụng hết như kỳ vọng. Ông Huỳnh Minh Tường thừa nhận, FTA chỉ mở ra cơ hội, còn việc tận dụng được đến đâu phụ thuộc vào năng lực của doanh nghiệp. Bên cạnh việc chủ động đầu tư công nghệ, nâng cao chất lượng sản phẩm và đáp ứng quy tắc xuất xứ, ông kiến nghị nhà nước tiếp tục đàm phán để giảm các rào cản phi thuế quan, mở rộng hạn ngạch đối với những thị trường còn áp dụng hạn ngạch thuế quan (TRQ), đồng thời sớm tháo gỡ các vướng mắc như “thẻ vàng” IUU.
Chuyên gia: Doanh nghiệp cần chiến lược khai thác rõ ràng
Thạc sĩ Nguyễn Lý Trường An, chuyên gia thương mại Trường ĐH Kinh tế Công nghiệp Long An, đánh giá doanh nghiệp Việt không chỉ tận dụng tốt EVFTA mà còn khai thác hiệu quả CPTPP, RCEP, VKFTA và các FTA ASEAN, đặc biệt trong lĩnh vực thủy sản, dệt may, nông sản, sữa và thép. Tuy nhiên, mức độ tận dụng FTA chưa đồng đều giữa các doanh nghiệp. Nhóm doanh nghiệp lớn có năng lực quản trị, công nghệ và chuỗi cung ứng bài bản thường khai thác tốt hơn, trong khi nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa gặp khó khăn về thông tin, nguồn lực và khả năng đáp ứng tiêu chuẩn thị trường nhập khẩu.
Ông Nguyễn Lý Trường An nhấn mạnh: “Hiệu quả tận dụng FTA phụ thuộc rất lớn vào nhận thức và chiến lược của lãnh đạo doanh nghiệp. Có doanh nghiệp bứt phá nhờ chủ động khai thác các hiệp định, song cũng có doanh nghiệp bỏ lỡ cơ hội dù sở hữu nguồn lực tương đương. FTA không chỉ là công cụ cắt giảm thuế quan mà còn là động lực thúc đẩy doanh nghiệp tái cơ cấu sản xuất, nâng cao năng lực cạnh tranh và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu”.
FTA là động lực tái cơ cấu nền kinh tế
Ở góc độ vĩ mô, PGS-TS Nguyễn Thường Lạng, Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế - ĐH Kinh tế quốc dân, đánh giá các FTA không chỉ là công cụ thúc đẩy xuất khẩu mà còn là động lực quan trọng để tái cơ cấu nền kinh tế. Ông cho rằng: “Nếu tận dụng hiệu quả các cam kết trong FTA, Việt Nam sẽ mở rộng không gian phát triển, thu hút dòng vốn đầu tư chất lượng cao, gia tăng sức hấp dẫn với dòng vốn đầu tư quốc tế. Đồng thời, nâng cao năng lực sản xuất và vị thế của hàng Việt trên thị trường thế giới. Đây là chìa khóa để tạo động lực mới cho phát triển kinh tế trong bối cảnh thương mại quốc tế ngày càng cạnh tranh”.
Hơn 1,2 triệu bộ C/O được cấp theo FTA
Theo Bộ Công thương, tính đến tháng 7.2026, tổng số bộ chứng nhận xuất xứ (C/O) được cấp theo các FTA đã đạt hơn 1,2 triệu bộ, với kim ngạch gần 100 tỉ USD, chiếm 28% tổng kim ngạch xuất khẩu. Tỷ lệ tận dụng ưu đãi thuế quan từ các FTA ở mức rất cao; trong đó một số hiệp định như với EU, ASEAN - Ấn Độ, ASEAN - Úc - New Zealand và nội khối ASEAN đạt tỷ lệ từ 30% đến 50%. Nhờ đó, các FTA thế hệ mới không chỉ mở rộng thị trường xuất khẩu mà còn giúp doanh nghiệp Việt nâng cao vị thế hàng hóa và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
