Một nghiên cứu thí điểm tại Khu công nghiệp DEEP C (Hải Phòng) đề xuất tái sử dụng khoảng 1.000m³ nước mỗi ngày từ hệ thống xử lý nước thải tập trung có công suất 6.000m³/ngày đêm. Lượng nước sau khi xử lý nâng cao sẽ được đưa trở lại vòng sản xuất thay vì xả ra nguồn tiếp nhận như phần lớn khu công nghiệp hiện nay.
Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Việt Anh, Trường đại học Xây dựng Hà Nội, cho biết nước sau xử lý sẽ cung cấp cho hệ thống làm mát, tưới cây, rửa đường, hoặc xử lý đến chất lượng cao hơn để phục vụ sản xuất và một phần nhu cầu sinh hoạt. Ông nhấn mạnh: "Mỗi phương án được phân tích toàn diện về yêu cầu kỹ thuật, hiệu quả tài chính, lợi ích môi trường và mức độ an toàn sức khỏe, giúp doanh nghiệp chọn giải pháp phù hợp với nhu cầu và khả năng đầu tư."
Áp lực ngày càng lớn lên nguồn nước
Trong bối cảnh nhu cầu nước cho sản xuất tăng nhanh, biến đổi khí hậu và đô thị hóa gây sức ép nghiêm trọng lên tài nguyên nước, việc tái sử dụng nước thải sau xử lý trở thành hướng đi quan trọng để tiết kiệm tài nguyên, giảm tải môi trường và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn. Tại nhiều khu công nghiệp, nước thải được thu gom về hệ thống xử lý tập trung và sau khi đạt chuẩn phần lớn bị xả bỏ, trong khi các doanh nghiệp bên trong vẫn cần lượng lớn nước cho những công đoạn không đòi hỏi chất lượng nước sinh hoạt.
Các chuyên gia đánh giá, nước thải sau xử lý có thể được tái sử dụng ở nhiều quy mô. Nghiên cứu tại DEEP C không chỉ mở ra giải pháp giảm khai thác nguồn cấp mới mà còn nâng cao hiệu quả vận hành hạ tầng kỹ thuật sẵn có. Điểm đáng chú ý là phương pháp kết hợp đánh giá rủi ro sức khỏe, xem xét toàn bộ chuỗi từ lựa chọn công nghệ, vận hành, giám sát chất lượng đến quản lý mạng lưới phân phối, bảo đảm nước sau xử lý đáp ứng yêu cầu của từng mục đích sử dụng.
Rào cản từ tiêu chuẩn và cơ chế quản lý
Dù tiềm năng rõ ràng, việc tái sử dụng nước tại các khu công nghiệp vẫn chưa phổ biến. Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 khuyến khích tái sử dụng nước thải khi đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường và mục đích sử dụng; Luật Tài nguyên nước năm 2023 yêu cầu sử dụng nước tiết kiệm, hiệu quả; Nghị định số 35/2022/NĐ-CP quy định về cộng sinh công nghiệp, cho phép doanh nghiệp hợp tác tối ưu việc sử dụng và tái sử dụng nước, nguyên liệu, năng lượng và chất thải. Tuy nhiên, hệ thống quy chuẩn kỹ thuật cho từng mục đích tái sử dụng vẫn thiếu, khiến nhiều doanh nghiệp dè dặt đầu tư.
Bà Diệp Thị Kim Hoàn, Giám đốc Phát triển bền vững Tổ hợp Khu công nghiệp DEEP C, chỉ ra rằng doanh nghiệp có thể chủ động tái sử dụng nội bộ nếu đáp ứng yêu cầu môi trường. Nhưng khi nước sau xử lý được chuyển giao cho doanh nghiệp khác, nhiều vấn đề phát sinh như xác định loại hình nguồn nước, trách nhiệm các bên và cách điều chỉnh giấy phép môi trường.
Bài toán chi phí và giá nước
Theo các chuyên gia, yếu tố kinh tế cũng khiến doanh nghiệp cân nhắc. Một hệ thống tái sử dụng chỉ vận hành bền vững khi chi phí xử lý nâng cao, bơm, lưu trữ, phân phối và quan trắc tạo ra mức giá nước đủ hấp dẫn so với nước cấp thông thường. Cùng với đó cần cơ chế xác định giá, hợp đồng chuyển giao, quyền và trách nhiệm giữa chủ đầu tư hạ tầng khu công nghiệp và doanh nghiệp sử dụng nước.
Ông Vũ Thái Trường, Trưởng ban Biến đổi khí hậu, Năng lượng và Môi trường, Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) Việt Nam, nhận định hướng dẫn kỹ thuật được công bố sẽ hỗ trợ doanh nghiệp và khu công nghiệp trong việc xây dựng, triển khai các dự án tái sử dụng nước. Với các khu công nghiệp sinh thái, nước sau xử lý của doanh nghiệp này hoặc hệ thống xử lý tập trung có thể trở thành nguồn nước cho doanh nghiệp khác, cùng với trao đổi nguyên liệu, năng lượng và phụ phẩm hình thành mạng lưới cộng sinh công nghiệp.
Kinh nghiệm quốc tế và đề xuất hoàn thiện
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Khắc Uẩn, Đại học Bách khoa Hà Nội, cho rằng kinh nghiệm quốc tế cho thấy trước hết cần xác định rõ yêu cầu chất lượng tương ứng với từng mục đích sử dụng. Liên minh châu Âu quy định chất lượng nước tái sử dụng theo loại cây trồng và phương thức tưới; Nhật Bản đưa ra mức xử lý khác nhau cho tưới cây, cảnh quan, vệ sinh hay các mục đích khác; Singapore phát triển NEWater để đưa nước xử lý sâu trở thành một phần chiến lược an ninh nguồn nước.
Ông Hồ Kiên Trung, Phó Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), nhấn mạnh chương trình thí điểm tại DEEP C là cơ sở quan trọng cho doanh nghiệp tham khảo lựa chọn giải pháp phù hợp. Cơ quan quản lý sẽ phối hợp các bộ, ngành, địa phương và đối tác nghiên cứu hoàn thiện hướng dẫn, tháo gỡ khó khăn. Trước mắt, ưu tiên các lĩnh vực dễ triển khai, ít rủi ro như tưới cây, rửa đường, làm mát hoặc một số công đoạn sản xuất phù hợp. Về dài hạn, quy hoạch khu công nghiệp cần tính đến từ đầu mạng lưới cấp nước tái sử dụng, bể chứa, tuyến đường ống riêng và khả năng kết nối giữa các doanh nghiệp.
Các chuyên gia cũng đề xuất tạo cơ chế cho phép cải tạo, bổ sung hạ tầng cho các dự án hiện hữu khi hình thành nhu cầu tuần hoàn nước, đồng thời hoàn thiện tiêu chuẩn, quy chuẩn và hướng dẫn kỹ thuật, khuyến khích đầu tư cho các dự án mang lại lợi ích kép về sử dụng tài nguyên và bảo vệ môi trường. Mô hình thí điểm tại DEEP C và kinh nghiệm từ các nước sẽ là nền tảng để Việt Nam nhân rộng giải pháp tái sử dụng nước thải trong các khu công nghiệp, hướng tới nền kinh tế tuần hoàn bền vững.
