Thay vì chỉ tập trung chăm sóc người cao tuổi, Bộ Y tế đề xuất bắt đầu chuẩn bị cho tuổi già từ sớm, ngay từ tuổi 40. Trong dự thảo Thông tư hướng dẫn thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển giai đoạn 2026-2035, nhóm người từ 40 tuổi trở lên được xác định cần được trang bị kiến thức và kỹ năng để chủ động ứng phó với già hóa dân số. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, để chương trình này phát huy hiệu quả, cần có những điều kiện đi kèm.
Vì sao chọn mốc 40 tuổi?
Trao đổi với Tri Thức - Znews, PGS.TS.BS Đỗ Văn Dũng, giảng viên cao cấp, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y Dược TP.HCM, cho rằng việc lựa chọn mốc 40 tuổi có cơ sở khoa học rõ ràng. Về mặt sinh học, tuổi 40 được xem là "điểm ngoặt" của cơ thể, khi bắt đầu suy giảm khối cơ, mật độ xương và độ đàn hồi mạch máu. Đồng thời, nhiều bệnh không lây nhiễm như tăng huyết áp, đái tháo đường type 2 hay rối loạn chuyển hóa lipid bắt đầu hình thành âm thầm. "Nếu can thiệp bằng thay đổi lối sống và tầm soát bệnh ngay từ giai đoạn này, nhiều bệnh có thể được phát hiện khi chưa có triệu chứng, giúp làm chậm hoặc đảo ngược tiến triển", PGS Dũng nói.
Ở góc độ y tế công cộng, khoảng thời gian từ 40 đến 60 tuổi được chuyên gia gọi là "cửa sổ cơ hội vàng" kéo dài hai thập kỷ. Đây là lúc mỗi cá nhân có thể điều chỉnh hành vi, cải thiện chỉ số sức khỏe và giảm nguy cơ khuyết tật khi về già. Chi phí cho dự phòng và can thiệp sớm ở giai đoạn này thấp hơn nhiều so với điều trị đa bệnh lý hay biến cố tim mạch sau 65 tuổi.
Ba điều kiện để thành công
Tuy nhiên, PGS Đỗ Văn Dũng cảnh báo rằng nếu chỉ dừng lại ở khuyến cáo chung mà không có các gói dịch vụ y tế cụ thể, người dân dễ bỏ qua trong cuộc sống hàng ngày. Ông nhấn mạnh: "Bằng chứng y tế công cộng trên thế giới cho thấy kiến thức không tự động chuyển hóa thành hành vi nếu thiếu hạ tầng dịch vụ và các đòn bẩy kinh tế". Ông đề xuất ba điều kiện cần đáp ứng đồng thời.
Thứ nhất, dịch vụ y tế dự phòng phải sẵn có và được hỗ trợ tài chính. Cụ thể, cần xây dựng một gói khám sức khỏe dành riêng cho người 40 tuổi, được bảo hiểm y tế chi trả hoặc ngân sách nhà nước hỗ trợ, bao gồm tầm soát đường huyết, mỡ máu, chức năng thận và nguy cơ tim mạch. "Khi dịch vụ y tế đi kèm lợi ích tài chính rõ ràng, hành vi của người dân mới được kích hoạt", PGS Dũng nhận định.
Thứ hai, cần số hóa và cá thể hóa dữ liệu sức khỏe thông qua hồ sơ sức khỏe điện tử liên thông, tích hợp trên các nền tảng như VNeID. Khi đó, mỗi người sẽ biết chính xác mức độ rủi ro sức khỏe của bản thân thay vì chỉ tiếp nhận thông điệp chung chung.
Thứ ba, việc chuẩn bị tuổi già không thể chỉ dựa vào truyền thông y tế mà cần thêm các chính sách hỗ trợ như bảo hiểm xã hội tự nguyện linh hoạt, ưu đãi thuế khi tham gia bảo hiểm hưu trí và chương trình đào tạo lại kỹ năng cho lao động từ 40 tuổi.
Bài toán liên ngành
Theo PGS Đỗ Văn Dũng, chuẩn bị tuổi già liên quan đến nhiều lĩnh vực ngoài y tế như bảo hiểm, lao động, tài chính và an sinh xã hội. Ông cho rằng ngành y tế không thể "độc diễn" trong chương trình liên ngành này, bởi cán bộ y tế cơ sở vốn đã quá tải và không có chuyên môn về tư vấn tài chính hay hướng nghiệp. Bộ Y tế nên giữ vai trò đầu mối về chuyên môn, tập trung xây dựng tiêu chuẩn già hóa khỏe mạnh, gói dịch vụ tầm soát, quản lý hồ sơ sức khỏe điện tử và tư vấn thay đổi lối sống.
Các bộ, ngành khác cần đảm nhận phần việc của mình: Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội cùng Bảo hiểm xã hội Việt Nam chủ trì chính sách việc làm, đào tạo lại kỹ năng và an sinh cho người từ 40 tuổi; Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước xây dựng cơ chế ưu đãi cho quỹ hưu trí bổ sung, bảo hiểm sức khỏe dài hạn và thúc đẩy giáo dục tài chính cá nhân; Bộ Thông tin và Truyền thông định hướng truyền thông đa nền tảng, ứng dụng kinh tế học hành vi.
PGS Đỗ Văn Dũng đề xuất Chính phủ ban hành nghị định quy định rõ trách nhiệm của từng bộ, ngành và cơ chế phân bổ nguồn lực, thay vì chỉ dừng ở một thông tư của Bộ Y tế. Ông phân tích: thông tư chỉ có hiệu lực trong ngành y tế, không đủ thẩm quyền điều phối các bộ, ngành, địa phương khác.
Thay đổi chiến lược truyền thông
Theo chuyên gia, người Việt ở tuổi 40 đang chịu "áp lực kép": vừa phát triển sự nghiệp, nuôi con nhỏ, vừa chăm sóc cha mẹ già. Để biến khuyến cáo thành nhu cầu tự thân, cần thay đổi truyền thông theo ba hướng. Thứ nhất, chuyển từ cách nhấn mạnh bệnh tật, gánh nặng sang cách tiếp cận tích cực, coi việc chuẩn bị tuổi già là khoản đầu tư cho sự tự chủ và tự do trong tương lai, giúp duy trì khả năng lao động và không là gánh nặng cho con cái.
Thứ hai, ứng dụng công nghệ số và kinh tế học hành vi: thay vì phát tài liệu giấy, các công cụ tự đánh giá nên tích hợp vào VNeID hoặc Sổ sức khỏe điện tử, cho phép người dân biết "tuổi sinh học" và điểm sẵn sàng cho tuổi già về sức khỏe và tài chính. Những con số phản ánh nguy cơ cá nhân sẽ tạo động lực thay đổi mạnh mẽ hơn.
Thứ ba, nên gắn việc chuẩn bị tuổi già của bản thân với việc chăm sóc cha mẹ hiện tại. "Ở tuổi 40, nhiều người chứng kiến cha mẹ 65-70 tuổi gặp khó khăn về sức khỏe, bảo hiểm y tế hay tài chính. Đây là bài học trực quan nhất để họ hình dung cuộc sống sau 20 năm nữa", PGS Dũng nói. Nếu tận dụng trải nghiệm này, chương trình không chỉ cải thiện sức khỏe người cao tuổi mà còn tạo động lực để thế hệ trung niên chủ động chuẩn bị cho chính mình.
