Kinh tế Việt Nam đối mặt thách thức từ xung đột Trung Đông và bài toán chủ động ứng phó
Giữ vững thị trường và bảo đảm mục tiêu tăng trưởng không chỉ là vấn đề của những con số, mà còn là thử thách về bản lĩnh, tầm nhìn và sự chủ động của cả Nhà nước lẫn doanh nghiệp trong giai đoạn đầy biến động. Diễn biến khó lường của tình hình địa chính trị toàn cầu đang đặt ra những rủi ro không nhỏ, đòi hỏi các giải pháp ứng phó kịp thời và hiệu quả.
Diễn biến tích cực ban đầu và những rủi ro tiềm ẩn
Theo báo cáo từ Bộ Tài chính, tình hình kinh tế - xã hội trong tháng 2 và hai tháng đầu năm 2026 tiếp tục duy trì xu hướng tích cực, với nhiều chỉ số được cải thiện so với cùng kỳ năm trước. Kinh tế vĩ mô vẫn ổn định, lạm phát được kiểm soát chặt chẽ, và các cân đối lớn của nền kinh tế được bảo đảm. Thương mại quốc tế cũng ghi nhận sự sôi động đáng kể, với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hai tháng đạt 155,7 tỷ USD, tăng 22,2%. Tuy nhiên, Việt Nam vẫn ở trong tình trạng nhập siêu khoảng 2,98 tỷ USD, chủ yếu do nhu cầu nhập khẩu tư liệu sản xuất, chiếm tới 94,1% tổng kim ngạch nhập khẩu.
Từ cuối tháng 2/2026, không chỉ riêng Việt Nam mà nền kinh tế toàn cầu phải đối mặt với nhiều rủi ro từ diễn biến khó lường của tình hình địa chính trị, đặc biệt là xung đột tại khu vực Trung Đông. PGS, TS Phạm Thế Anh, Trưởng khoa Kinh tế, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân, nhận định rằng tác động lớn nhất đối với Việt Nam có thể đến từ kênh giá dầu. Trung Đông là khu vực cung ứng dầu mỏ quan trọng của thế giới, và nếu xung đột kéo dài, ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng năng lượng, giá dầu toàn cầu có thể tăng mạnh, kéo theo chi phí vận tải và sản xuất tăng cao.
Ông phân tích: "Việt Nam có mức độ phụ thuộc vào giá dầu ở mức vừa phải. Chúng ta có nguồn cung trong nước nhưng vẫn phải nhập khẩu dầu thô phục vụ lọc hóa dầu. Khi giá dầu thế giới tăng, giá trong nước cũng sẽ chịu tác động. Rủi ro lớn nhất là áp lực lạm phát. Khi chi phí đầu vào tăng, doanh nghiệp buộc phải điều chỉnh giá bán, từ đó tác động đến mặt bằng giá chung."
Xây dựng kịch bản ứng phó "tác động kép"
Thực tế, xung đột tại Trung Đông không còn là vấn đề khu vực, mà đã trở thành cú sốc địa chính trị mang tính toàn cầu. TS Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa TP Hà Nội, cho biết tác động lan tỏa qua cả ba kênh: năng lượng, logistics và tài chính. Trung Đông giữ vai trò quan trọng trong cung ứng dầu mỏ và khí đốt toàn cầu. Khi xung đột leo thang, nguy cơ gián đoạn nguồn cung cùng tâm lý đầu cơ khiến giá dầu biến động mạnh, chi phí sản xuất, vận tải và bảo hiểm hàng hóa đều có thể tăng cao.
Ông nhấn mạnh: "Các doanh nghiệp xuất nhập khẩu sẽ phải chịu 'tác động kép', chi phí đầu vào tăng trong khi nhiều hợp đồng đã ký với giá cố định, khó điều chỉnh theo biến động thị trường."
Trước diễn biến phức tạp, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương) đã yêu cầu các hiệp hội ngành hàng rà soát, đánh giá tác động, chủ động đề xuất giải pháp và tìm kiếm thị trường thay thế khi cần thiết. Tuy nhiên, việc tìm kiếm thị trường thay thế hoặc khôi phục mạnh các thị trường truyền thống cần thêm thời gian.
TS Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam, khuyến nghị: "Trong ngắn hạn, doanh nghiệp cần giữ bình tĩnh, cập nhật thông tin, xây dựng kịch bản dự phòng. Về dài hạn, đây là thời điểm nhìn lại chiến lược quản trị rủi ro, xây dựng quỹ dự phòng tài chính, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu."
Kiểm soát thị trường và bảo đảm nguồn lực tài chính
Từ cuối tháng 2/2026, khi xung đột không chỉ dừng lại ở những tuyên bố quân sự, các sàn giao dịch lớn của thế giới ghi nhận giá xăng dầu có nhiều biến động mạnh. Đặc biệt, trong phiên giao dịch ngày 4/3, giá xăng dầu thế giới tăng khoảng 8%, lên mức cao nhất kể từ tháng 7/2024, và mức chênh lệch giữa giá dầu Brent và WTI đã nới rộng lên 8 USD/thùng, mức cao nhất kể từ tháng 11/2022 đến nay.
Để xây dựng kịch bản nguồn cung xăng dầu trong bối cảnh khó khăn do xung đột, ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công thương), cho biết ngay khi chiến sự nổ ra ba ngày trước, cơ quan này đã họp với hai nhà máy lọc dầu Nghi Sơn, Bình Sơn, các doanh nghiệp đầu mối lớn và Tập đoàn Petrovietnam; đồng thời báo cáo Bộ Công thương để xây dựng các kịch bản, phương án ứng phó trước diễn biến giá thế giới tăng nhanh, nguồn cung khan hiếm và rủi ro từ eo biển Hormuz.
Động thái này, theo đánh giá của giới phân tích, cho thấy tư duy điều hành của cơ quan quản lý chuyên ngành đã chuyển từ phản ứng sang chủ động. Trên cơ sở các kịch bản, Bộ Công thương dự kiến trình Thủ tướng Chính phủ nhiều phương án, đồng thời theo dõi sát diễn biến thị trường, tăng cường kiểm tra tình hình nhập khẩu, xuất bán, dự trữ và lưu thông xăng dầu của các thương nhân đầu mối.
Ở góc độ sản xuất, đại diện Petrovietnam cho biết đã chỉ đạo Công ty Lọc hóa dầu Nghi Sơn làm việc với các bên nước ngoài tham gia dự án để cung cấp khẩn lượng dầu dự phòng, duy trì công suất vận hành. Đồng thời, tập đoàn làm việc với các chủ dầu để tối đa lượng bán dầu khai thác trong nước cho các nhà máy lọc dầu nội địa trong trường hợp cấp bách. Trước mắt, Petrovietnam vẫn bảo đảm nguồn cung trong một vài tháng tới.
Tuy nhiên, nguồn cung chỉ là một vế của bài toán. Vế còn lại mang tính quyết định hơn chính là công tác điều hành giá và kiểm soát thị trường, nhằm tránh hiệu ứng tâm lý dẫn đến đứt gãy cục bộ. Ông Trần Hữu Linh chia sẻ, Bộ Công thương đã phối hợp các bộ, ngành, trong đó có Bộ Tài chính, nghiên cứu phương án bình ổn giá xăng dầu theo các kịch bản khác nhau, kể cả trường hợp xung đột sớm hạ nhiệt hoặc kéo dài gây đứt gãy nguồn cung. Khi cần thiết, phương án sử dụng Quỹ bình ổn giá xăng dầu được triển khai.
Việc lên chủ động kịch bản không chỉ là phản ứng ngắn hạn trước biến động, mà phải là chiến lược lâu dài nhằm củng cố an ninh năng lượng quốc gia. Trong bối cảnh giá dầu thế giới biến động khó lường và rủi ro địa chính trị tiếp tục gia tăng, ông Linh nhấn mạnh: "Điểm đặc biệt quan trọng chính là bảo đảm nguồn lực tài chính, ưu tiên nguồn ngoại tệ, tín dụng cho doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh xăng dầu để nhập khẩu dầu thô, sản phẩm xăng dầu."
Ngoài ra, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước cũng đã chỉ đạo Sở Công thương các tỉnh, thành phố tăng cường kiểm tra việc chấp hành quy định kinh doanh xăng dầu tại các cửa hàng bán lẻ, bảo đảm nguồn cung ổn định, đáp ứng nhu cầu xã hội. Lực lượng quản lý thị trường trung ương và địa phương được yêu cầu tăng cường kiểm tra, ngăn chặn tình trạng găm hàng, nâng giá bất hợp lý.
Thứ trưởng Công thương Nguyễn Sinh Nhật Tân Bắc An cho biết: "Bộ Công thương đã 'kích hoạt' các kịch bản ứng phó nằm trong khuôn khổ Kế hoạch 1081/BCT-KHTC. Cụ thể, trong trường hợp phát sinh yếu tố bất thường, Tổ điều hành thị trường trong nước sẽ tổ chức họp chuyên đề đột xuất để đánh giá tình hình và thống nhất biện pháp điều hành, bảo đảm không để xảy ra tình trạng thiếu hàng, tăng giá đột biến hoặc tác động dây chuyền đến mặt bằng giá chung."
