Trang Edge Malaysia ngày 18.5 nhận định Việt Nam đang đáp ứng đầy đủ các tiêu chí quan trọng của mô hình 'Con hổ châu Á' cổ điển: tỷ lệ tiết kiệm nội địa cao, thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) và công nghiệp hóa hướng về xuất khẩu. Cơ cấu xuất khẩu đã thay đổi rõ rệt, tỷ trọng hàng chế tạo và công nghệ cao tăng nhanh. Việt Nam hiện trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu với sự hiện diện của nhiều tập đoàn công nghệ lớn. Vai trò khu vực tư nhân trong nước đang tăng lên nhanh chóng, cho thấy mô hình tăng trưởng chuyển dần từ 'Nhà nước dẫn dắt trực tiếp' sang 'Nhà nước kiến tạo phát triển', tập trung đầu tư hạ tầng để thúc đẩy sản xuất.
Nền tảng tăng trưởng vững chắc
Một trong những nền tảng giúp Việt Nam duy trì tốc độ tăng trưởng cao là lợi thế nhân khẩu học với lực lượng lao động trẻ, dồi dào và ngày càng có chất lượng cao hơn. Việc duy trì kỷ luật tài khóa chặt chẽ trong nhiều năm cũng được đánh giá cao. Nợ công còn 32,9% năm 2024, được xem là mức tương đối an toàn so với nền kinh tế mới nổi.
Trước đó, trang The McGill International Review (MIR) của Canada nhận định Việt Nam dù vẫn đối mặt với nhiều thách thức nội tại nhưng đã đạt được tốc độ tăng trưởng đáng chú ý và đang nổi lên như một ứng cử viên nặng ký cho danh hiệu 'Con hổ châu Á' trong giai đoạn phát triển mới. Mô hình phát triển hiện nay được định hình bởi hai trụ cột: vai trò sở hữu và kiểm soát của nhà nước trong các lĩnh vực then chốt, và đường lối đối ngoại linh hoạt cho phép duy trì thế cân bằng chiến lược với cả Trung Quốc và Mỹ. Tốc độ tăng trưởng kinh tế nhiều năm liên tiếp tiệm cận mức 7-10%/năm, ngưỡng từng làm nên tên tuổi của các 'con hổ châu Á' trong giai đoạn đỉnh cao công nghiệp hóa.
Chất lượng thể chế và chuyển đổi mô hình tăng trưởng
PGS-TS Đỗ Phú Trần Tình, Viện trưởng Viện Phát triển chính sách ĐHQG-HCM, Trường ĐH Kinh tế - Luật, nhận định bên cạnh các yếu tố thường được nhắc đến, có hai yếu tố quan trọng khác khiến Việt Nam có thể trở thành 'con hổ châu Á': chất lượng thể chế và chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Chất lượng điều hành và thể chế đang chuyển động mạnh theo hướng kiến tạo phát triển. Việt Nam không chỉ tập trung vào tăng trưởng ngắn hạn mà đang tái cấu trúc bộ máy và mô hình quản trị để tạo dư địa cho phát triển dài hạn. Giai đoạn cải cách thể chế và tổ chức không gian phát triển có quy mô rất lớn, nổi bật là tinh gọn bộ máy, sắp xếp lại đơn vị hành chính và hình thành các cực tăng trưởng lớn hơn.
Từ cuối năm 2024 đến nay, Bộ Chính trị đã thông qua các nghị quyết về khoa học công nghệ, hội nhập quốc tế, cải cách pháp luật, phát triển kinh tế tư nhân, năng lượng, giáo dục và y tế. Điểm chung là chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo phát triển, thể hiện tầm nhìn dài hạn và tư duy phát triển hệ thống. Việt Nam đang chuyển đổi mạnh mẽ mô hình tăng trưởng từ dựa vào vốn và lao động giá rẻ sang dựa chủ yếu vào khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, yếu tố quyết định để vượt qua 'bẫy thu nhập trung bình'.
Định hướng công nghệ cao và hạ tầng chiến lược
Ông Đỗ Phú Trần Tình nhấn mạnh Việt Nam không chỉ là công xưởng gia công mà đang đầu tư mạnh vào các ngành công nghệ cao như bán dẫn, AI, công nghệ sinh học, năng lượng tái tạo, kinh tế số. Cả nước đang triển khai hàng loạt siêu dự án hạ tầng như tuyến đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam trị giá khoảng 67 tỉ USD và chương trình phát triển năng lượng hạt nhân để bảo đảm an ninh năng lượng. Đây là dấu hiệu đặc trưng của một nền kinh tế tiến tới mô hình 'con hổ châu Á'.
Nhìn lại lịch sử, Việt Nam từng xuất hiện trên các mặt báo tài chính quốc tế với định danh khiêm tốn: một quốc gia hưởng lợi từ 'cổ tức dân số', điểm đến lý tưởng cho các ngành thâm dụng lao động nhờ giá nhân công rẻ. Những nhận định cũ xoáy sâu vào lĩnh vực dệt may, da giày hay lắp ráp đơn giản, xem Việt Nam như một 'trạm dừng chân' tạm thời. Thế nhưng cục diện đã thay đổi.
Bán dẫn: từ 'công xưởng gia công' tới 'thỏi nam châm'
Trong bài báo ngày 13.5, tờ Nikkei Asia phản ánh Tập đoàn bán dẫn Qualcomm (Mỹ) đang đẩy mạnh mở rộng hoạt động nghiên cứu và phát triển tại Việt Nam, coi đây là mắt xích quan trọng trong chiến lược xây dựng trung tâm kỹ thuật toàn cầu. Trang The Interpreter (Úc) ngày 15.5 cho rằng Việt Nam hy vọng trở thành trung tâm bán dẫn toàn cầu, thu hút sự quan tâm rộng rãi. Điều làm nên sự khác biệt là chiến lược ngành bán dẫn được định hướng theo các mục tiêu rõ ràng, đồng bộ nhằm củng cố các yếu tố khác nhau của hệ sinh thái chip.
Lĩnh vực bán dẫn của Việt Nam đã có những chuyển động mạnh mẽ với sự tham gia của hàng loạt 'ông lớn' FDI như Intel, Samsung, Qualcomm. Đầu năm nay, hai tập đoàn công nghệ lớn của Việt Nam là Viettel và FPT đồng loạt kích hoạt các dự án tỉ USD. Viettel khởi công nhà máy chế tạo chip tại Hòa Lạc (Hà Nội) và FPT vận hành nhà máy kiểm thử, đóng gói tại Bắc Ninh, tạo nên hệ sinh thái khép kín đầu tiên của người Việt: Viettel dấn thân vào khâu chế tạo phôi chip phức tạp, FPT đảm nhận khâu hoàn thiện sản phẩm. Việc xây dựng nhà máy chế tạo chip bán dẫn tại Hòa Lạc được kỳ vọng sẽ 'khép kín' toàn bộ quy trình sản xuất chip ngay tại Việt Nam, vì trước đó công đoạn chế tạo chip vẫn là khâu phức tạp và then chốt nhất chưa thể thực hiện trong nước.
Ngoài ra, vấn đề đất hiếm - nguyên liệu chiến lược sản xuất chất bán dẫn - theo số liệu của Cơ quan Khảo sát địa chất Mỹ, Việt Nam đứng thứ 2 thế giới về trữ lượng và tài nguyên đất hiếm với khoảng 22 triệu tấn, chỉ sau Trung Quốc (44 triệu tấn). Việt Nam cũng là quốc gia duy nhất ngoài Trung Quốc có chuỗi cung ứng nam châm đất hiếm tích hợp theo chiều dọc, thu hút sự quan tâm từ nhiều công ty.
Giải pháp phát triển bán dẫn bền vững
PGS-TS Đỗ Phú Trần Tình cho rằng để thúc đẩy lĩnh vực khoa học công nghệ nói chung và bán dẫn nói riêng, cần vượt ra khỏi tư duy 'thu hút đầu tư' đơn thuần để chuyển sang tư duy 'xây dựng năng lực công nghệ quốc gia'. Cần xây dựng chiến lược nhân lực bán dẫn quốc gia, phân tầng theo các nhóm: kỹ sư thiết kế vi mạch, kỹ sư vật liệu, kỹ sư đóng gói - kiểm thử, chuyên gia AI phần cứng, chuyên gia tự động hóa, chuyên gia sở hữu trí tuệ và quản trị chuỗi cung ứng bán dẫn. Tiếp theo, cần chọn đúng phân khúc chiến lược như thiết kế chip, đóng gói - kiểm thử, vi mạch cho thiết bị thông minh, AI, ô tô điện, năng lượng và ứng dụng công nghiệp. Song song phát triển doanh nghiệp công nghệ nội địa, xây dựng hệ sinh thái đại học - viện nghiên cứu - doanh nghiệp và hoàn thiện thể chế cho đổi mới sáng tạo. 'Bán dẫn không chỉ là câu chuyện kỹ thuật, mà còn liên quan đến sở hữu trí tuệ, thuế, đất đai, nhập khẩu thiết bị, tiêu chuẩn kỹ thuật, an ninh dữ liệu, hợp tác quốc tế và thị trường vốn. Nếu thể chế cải cách không đủ nhanh, Việt Nam sẽ khó nắm bắt cơ hội', ông chia sẻ.
Chuyển mình ấn tượng và cơ hội bứt phá
Chuyên gia kinh tế Trần Anh Tùng (Trường ĐH Kinh tế - Tài chính TP.HCM) nhìn nhận Việt Nam không còn chỉ tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu ở tầng thấp như dệt may hay gia công đơn giản, mà đã trở thành mắt xích chiến lược trong chuỗi điện tử và công nghệ. FDI cũng thay đổi về chất: trước đây vốn ngoại tập trung vào dệt may hoặc bất động sản, hiện nay các tập đoàn như Samsung, Apple, LG, Foxconn, Amkor, Nvidia, Intel đều mở rộng hiện diện. Samsung xuất khẩu từ Việt Nam khoảng 50-60 tỉ USD/năm, tương đương gần 15% tổng kim ngạch xuất khẩu quốc gia. Apple đẩy mạnh dịch chuyển chuỗi cung ứng AirPods, iPad, MacBook sang Việt Nam; Amkor đầu tư tổ hợp bán dẫn hơn 1,6 tỉ USD ở Bắc Ninh.
Việt Nam đang có đột phá mạnh ở ba lĩnh vực: điện tử và bán dẫn (xuất khẩu máy vi tính, điện tử và linh kiện vượt 70 tỉ USD/năm); năng lượng xanh và xe điện (VinFast mở rộng sang Mỹ, Ấn Độ, Indonesia, kéo theo hệ sinh thái pin, linh kiện, trạm sạc); kinh tế số (quy mô vượt 30 tỉ USD, thuộc nhóm tăng trưởng nhanh nhất Đông Nam Á). Điều quan trọng là Việt Nam hưởng lợi từ xu hướng 'Trung Quốc + 1', khi các tập đoàn toàn cầu muốn đa dạng hóa chuỗi cung ứng ngoài Trung Quốc. Nhờ vị trí địa lý, chi phí cạnh tranh, độ mở thương mại cao và mạng lưới hiệp định thương mại tự do (FTA) rộng, Việt Nam đang chuyển từ vai trò 'công xưởng chi phí thấp' sang trung tâm sản xuất - logistics - công nghệ mới.
Tuy nhiên, ông Trần Anh Tùng khuyến nghị Việt Nam cần thu hẹp khoảng cách về giá trị gia tăng nội địa còn thấp. Dù xuất khẩu điện tử lớn, nhưng linh kiện lõi, chip, công nghệ nền và sở hữu trí tuệ vẫn nằm trong tay doanh nghiệp nước ngoài. Giai đoạn tới, Việt Nam phải chuyển từ lợi thế lao động giá rẻ sang năng suất cao và công nghệ cao, tập trung phát triển công nghiệp hỗ trợ nội địa, đầu tư vào nhân lực công nghệ, AI, bán dẫn và cải cách thể chế để giảm chi phí logistics, thủ tục, vốn.
Xử lý ba điểm nghẽn để trở thành 'con hổ kinh tế'
Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội và tiềm năng hiếm có để bứt phá trở thành một 'con hổ kinh tế' mới của châu Á. Tuy nhiên, cơ hội không tự động chuyển hóa thành bứt phá. Việt Nam chỉ có thể trở thành 'con hổ kinh tế' nếu xử lý được ba điểm nghẽn cốt lõi: năng suất lao động còn thấp, năng lực đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp nội địa còn yếu, và thể chế thực thi chính sách chưa theo kịp yêu cầu của nền kinh tế công nghệ cao.
