Đền Cờn tọa lạc ở ven biển xã Quỳnh Phương, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An, từ lâu đã nổi danh là ngôi đền linh thiêng bậc nhất xứ Nghệ. Không chỉ là nơi thờ tự linh thiêng, đền còn là một bảo tàng sống với hơn 100 đạo sắc phong quý giá của các triều đại phong kiến Việt Nam.
Theo thần tích, đền Cờn được xây dựng từ lâu đời, thờ nữ thần Thiên Y A Na – vị thần cai quản biển cả, che chở cho ngư dân vượt qua sóng dữ. Người dân địa phương tin rằng, thần đã nhiều lần hiển linh cứu giúp thuyền bè gặp nạn, mang lại cuộc sống an lành, no ấm. Chính vì vậy, ngôi đền trở thành trung tâm tín ngưỡng quan trọng, là nơi ngư dân đến cầu nguyện trước mỗi chuyến ra khơi. Hàng năm, hàng ngàn lượt du khách và người dân về đây dâng hương, thể hiện đạo lý "uống nước nhớ nguồn" tốt đẹp của dân tộc.
Kho báu sắc phong hơn 100 đạo
Điều làm nên sức hút đặc biệt của đền Cờn chính là kho sắc phong đồ sộ, được gìn giữ gần như nguyên vẹn qua nhiều thế kỷ. Sắc phong là những văn bản do nhà vua ban hành để phong thần, ghi nhận công đức của các vị thần được thờ cúng. Theo thống kê của ban quản lý di tích, đền hiện còn lưu giữ hơn 100 đạo sắc phong, trải dài từ thời Lê đến thời Nguyễn. Đây là con số hiếm có đối với một ngôi đền ở Việt Nam.
Các đạo sắc phong này không chỉ có ý nghĩa tâm linh mà còn là nguồn tư liệu lịch sử vô giá, phản ánh chính sách tín ngưỡng của triều đình phong kiến đối với các vùng miền. Nhiều sắc phong được viết trên giấy dó cao cấp, nét chữ Hán Nôm tinh xảo, được đóng dấu bảo đảm của triều đình. Đây là những hiện vật gốc thuộc loại quý hiếm, đòi hỏi điều kiện bảo quản đặc biệt. Chính vì vậy, công tác bảo tồn, số hóa sắc phong đang được các cơ quan chức năng quan tâm, hướng tới việc công nhận là bảo vật quốc gia.
Kiến trúc và hiện vật cổ độc đáo
Đền Cờn được xây dựng theo kiến trúc đặc trưng của vùng Bắc Trung Bộ, với bố cục hình chữ "Tam" gồm ba tòa nối tiếp nhau. Mái đền lợp ngói mũi hài, những đường bờ nóc, đao mái được đắp tạo hình tinh tế. Nổi bật nhất là hệ thống tượng thờ, trong đó có tượng nữ thần Thiên Y A Na được chạm khắc công phu, thể hiện sự uy nghiêm nhưng đầy từ bi. Bên trong đền còn lưu giữ nhiều cổ vật: chuông đồng, khánh đá, hoành phi, câu đối có niên đại hàng trăm năm, góp phần tạo nên giá trị văn hóa vật thể phong phú.
Không gian đền Cờn mang vẻ trầm mặc, cổ kính với những hàng cây cổ thụ, tạo cảm giác thanh tịnh cho du khách khi đến chiêm bái. Đứng trên nền đền, phóng tầm mắt ra biển Đông, du khách sẽ cảm nhận được sự giao hòa giữa tâm linh và thiên nhiên hùng vĩ.
Lễ hội truyền thống đặc sắc
Lễ hội đền Cờn được tổ chức thường niên vào tháng Giêng âm lịch, thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương. Trong lễ hội, nghi thức rước kiệu thần linh được thực hiện trang nghiêm, cùng với đó là các trò chơi dân gian mang đậm bản sắc vùng biển như thi bơi thuyền, kéo co, đấu vật... Lễ hội không chỉ là dịp để tưởng nhớ công ơn thần linh mà còn là cơ hội quảng bá những nét đẹp văn hóa của người dân xứ Nghệ đến với bạn bè trong nước và quốc tế.
Những năm gần đây, lễ hội đền Cờn ngày càng được tổ chức bài bản, quy mô hơn, góp phần quan trọng vào sự phát triển du lịch tâm linh của tỉnh Nghệ An. Đền Cờn cùng với các di tích lịch sử khác đang tạo thành một quần thể du lịch văn hóa hấp dẫn, nối kết các điểm đến trong khu vực.
Nỗ lực bảo tồn và phát huy giá trị
Được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia từ năm 1993, đền Cờn luôn nhận được sự quan tâm của các cấp chính quyền và nhân dân địa phương. Nhiều đợt tu bổ, tôn tạo đã được thực hiện nhằm khắc phục tình trạng xuống cấp, đồng thời giữ gìn tối đa những yếu tố gốc của công trình. Bên cạnh đó, việc sưu tầm, kiểm kê, nghiên cứu sắc phong và các hiện vật cổ được tiến hành thường xuyên, tạo cơ sở khoa học cho công tác bảo quản lâu dài.
Sự tham gia của cộng đồng trong việc gìn giữ, phát huy giá trị di tích cũng đóng vai trò then chốt. Người dân Quỳnh Lưu luôn tự hào về ngôi đền cổ và tích cực tham gia các hoạt động lễ hội, bảo vệ cảnh quan môi trường. Đây chính là nền tảng vững chắc để đền Cờn tiếp tục khẳng định vị thế là một trung tâm văn hóa tâm linh quan trọng, góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, biết ơn nguồn cội cho thế hệ trẻ.
