Ngày 6/7, Ban Chỉ đạo Trung ương về hoàn thiện thể chế và thực thi pháp luật đã ban hành kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại phiên họp thứ nhất. Tổng Bí thư nhấn mạnh, kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, nhưng không phải bằng khẩu hiệu, bao cấp, độc quyền hay cơ chế xin - cho. Vai trò đó phải được thể hiện bằng năng lực dẫn dắt, điều tiết, giữ ổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm các cân đối lớn của nền kinh tế và chi phối những lĩnh vực then chốt, chiến lược. Khu vực này cũng phải tuân thủ kỷ luật thị trường, kỷ luật tài chính, nâng cao chất lượng quản trị và trách nhiệm giải trình.
Tinh thần đó mở ra một giai đoạn phát triển mới khi kinh tế nhà nước không còn chỉ là “trụ cột” bảo đảm ổn định vĩ mô, mà phải vươn lên làm chủ những “cao điểm chiến lược” của nền kinh tế: từ hạ tầng số, năng lượng, bán dẫn, trí tuệ nhân tạo đến các ngành công nghiệp nền tảng và công nghệ cao. Đây là yêu cầu tất yếu trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược gay gắt, chuỗi cung ứng toàn cầu liên tục tái cấu trúc và chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ.
Nghị quyết 79-NQ/TW: “Cởi trói” cho doanh nghiệp nhà nước
Nghị quyết số 79-NQ/TW được ban hành trong bối cảnh nhiều mục tiêu của Nghị quyết 12-NQ/TW (năm 2017) về tiếp tục cơ cấu lại, đổi mới và nâng cao hiệu quả doanh nghiệp nhà nước sau hơn 8 năm triển khai vẫn chưa đạt kỳ vọng. Tiến độ cổ phần hóa, thoái vốn chậm; xử lý các dự án đầu tư và doanh nghiệp nhà nước yếu kém còn lúng túng. Theo Tiến sĩ Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, nguyên nhân có cả khách quan và chủ quan, nhưng chủ quan là chính khi hệ thống tư duy về khu vực này còn nặng dấu ấn của cơ chế hành chính quan liêu.
Tiến sĩ Cung kỳ vọng Nghị quyết 79-NQ/TW có ý nghĩa “cởi trói” cho doanh nghiệp nhà nước. Nghị quyết cho phép sử dụng toàn bộ nguồn thu từ cổ phần hóa, thoái vốn nhà nước để tăng vốn điều lệ thay vì nộp về ngân sách như trước; hạch toán tách bạch giữa nhiệm vụ chính trị - xã hội và nhiệm vụ kinh doanh thương mại; đối với dự án trọng điểm quốc gia, dự án đầu tư ở nước ngoài được giao ngoài kế hoạch thì Nhà nước bảo đảm đủ vốn, hỗ trợ lãi suất và cung cấp đủ tín dụng. Đặc biệt, nguyên tắc “lợi ích tổng thể” cho phép chấp nhận rủi ro trong đầu tư đổi mới, sáng tạo.
Gỡ điểm nghẽn thể chế để huy động vốn hiệu quả
Ông Nguyễn Hoàn Vũ, Tổng Giám đốc Tập đoàn Becamex, đề xuất không hạn chế ngành nghề, lĩnh vực đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp; đồng thời mở rộng phạm vi đầu tư mới, đầu tư bổ sung trên cơ sở hiệu quả theo đề án được cấp có thẩm quyền phê duyệt và các mục tiêu kinh tế - xã hội cụ thể. Doanh nghiệp nhà nước cần được tăng tính tự chủ trong quản lý nguồn lực vốn và đầu tư, được phép huy động vốn, mở rộng vốn đầu tư, tái cơ cấu, thoái vốn và chuyển nhượng vốn theo cơ chế tương tự doanh nghiệp tư nhân, kể cả giảm tỷ lệ vốn nhà nước qua phát hành thêm cổ phần ra công chúng.
Ông Vũ cũng kiến nghị chuyển từ cơ chế quản lý “tiền kiểm” sang cơ chế đặt mục tiêu và “hậu kiểm”, tập trung giám sát cả quá trình thực hiện thay vì quản lý từng thủ tục riêng lẻ. Đối với các dự án hạ tầng giao thông trọng điểm, quy mô lớn như đường sắt đô thị, đường sắt tốc độ cao Bắc - Nam, cần đẩy nhanh phân cấp, phân quyền cho Chính phủ và các tỉnh, thành phố trong phê duyệt chủ trương đầu tư, rút ngắn thời gian chuẩn bị. Dẫn ví dụ tuyến đường sắt hàng hóa mà Becamex được TP.HCM giao nghiên cứu, nếu làm theo phương án tối ưu sẽ phải đi qua tỉnh Đồng Nai - địa phương không thuộc phạm vi điều chỉnh của Nghị quyết 188-NQ/QH, gây ách tắc; phương án khác lại tốn kém, hao phí vốn nhà nước. Ông đề xuất cho phép áp dụng cơ chế đặc thù của Nghị quyết 188 đối với các dự án đường sắt đi qua Hà Nội, TP.HCM và các địa phương lân cận để đầu tư hạ tầng kết nối vùng.
Nợ xấu - phép thử quản trị nguồn lực quốc gia
Nợ xấu không chỉ là “cục máu đông” của hệ thống ngân hàng mà còn là phép thử đối với năng lực điều phối, quản trị tài sản quốc gia. Ông Đặng Đình Thích, Quyền Tổng Giám đốc VAMC, nhận định khi nợ xấu tích tụ ở quy mô lớn, một phần nguồn lực của nhà nước và xã hội bị “chôn” trong các tài sản bảo đảm, dự án dở dang, nhà máy ngưng hoạt động. Ngược lại, nếu xử lý và giải tỏa được nợ xấu, hiệu ứng lan tỏa rất lớn: nguồn lực được tái đưa vào lưu thông và phân bổ hiệu quả hơn, thúc đẩy tăng trưởng và định hình lại kỷ luật thị trường.
Bà Nguyễn Thị Phương, Giám đốc Pháp chế BIDV, chỉ ra các tập đoàn kinh tế nhà nước lớn như EVN, TKV cần huy động nguồn lực vốn rất lớn nhưng không thể vay từ các tổ chức tín dụng nước ngoài bằng tài sản thế chấp là đất đai được giao hay cổ phiếu đang nắm giữ. Bà đề nghị các bộ, ngành nghiên cứu tháo gỡ điểm nghẽn pháp lý thông qua cơ chế tài sản thế chấp đặc thù, trước mắt cho các dự án trọng điểm. Ngoài ra, cần rà soát thể chế để nâng cao năng lực cho VAMC và DATC, mở rộng hoạt động mua bán nợ theo cơ chế thị trường, trao cơ chế pháp lý đủ mạnh để xử lý tài sản bảo đảm, khơi thông nguồn lực đặc biệt này.
Tiến sĩ Nguyễn Quốc Hùng, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam, nhận xét sự ra đời của VAMC là một quyết định mang tính kỹ thuật nhằm “ổn định hệ thống” trong bối cảnh kinh tế suy thoái, nợ xấu tăng cao. Tuy nhiên, hoạt động của VAMC đã bộc lộ những hạn chế mang tính cấu trúc; yêu cầu không chỉ là “kỹ thuật hạch toán” mà là xử lý thực chất, tạo nguồn lực mới cho thị trường. Nếu coi VAMC là “lá chắn” bảo vệ sức khỏe hệ thống ngân hàng, thì DATC là “đòn bẩy” tháo gỡ điểm nghẽn tài chính cho khu vực doanh nghiệp nhà nước. Hai công cụ này vận hành song song, bổ trợ cho tiến trình tái cơ cấu, khai mở nguồn lực cho nền kinh tế.
Hướng tới quản trị theo mục tiêu và kết quả
Nghị quyết 79-NQ/TW đặt yêu cầu chuyển từ quản lý theo quy trình sang quản trị theo mục tiêu và kết quả. Mỗi quyết định phân bổ nguồn lực phải trả lời được câu hỏi: mục tiêu phát triển cụ thể là gì, kết quả mong đợi là gì và tiêu chí đánh giá hiệu quả ra sao. Khi mục tiêu được xác định rõ ràng, việc đo lường, giám sát và điều chỉnh mới trở nên khả thi. Điều này giúp kinh tế nhà nước vận hành hiệu quả trong điều kiện nguồn lực có hạn, đồng thời tạo không gian an toàn để khuyến khích tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung.
Đáng chú ý, Nghị quyết 79-NQ/TW đề ra quan điểm mới: các nguồn lực kinh tế nhà nước phải được rà soát, thống kê, đánh giá và hạch toán đầy đủ theo nguyên tắc thị trường. Ông Nguyễn Thanh Nghị, Ủy viên Bộ Chính trị, Trưởng Ban Chính sách, chiến lược Trung ương, từng nhấn mạnh việc phân tích lợi ích - chi phí xã hội của đầu tư nguồn lực vật chất theo thông lệ quốc tế. Nếu được thực thi nhất quán, khu vực kinh tế nhà nước sẽ thoát khỏi vòng lặp “quy định chồng chéo - khó khăn chồng chất - chủ quản sợ sai - dự án trì trệ” để trở thành lực lượng tiên phong trong hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước nhanh, bền vững và tự chủ trong kỷ nguyên mới.
