Trên sườn núi thuộc bán đảo Phương Mai, đoạn qua làng chài Hải Minh (Phường Quy Nhơn, Gia Lai, trước đây thuộc TP Quy Nhơn, Bình Định), lũy Phương Mai sừng sững như một 'lá chắn' tự nhiên bảo vệ cửa biển Thị Nại. Cổng ra vào lũy được xây dựng kiên cố, những bức tường đá tồn tại hàng trăm năm lưu giữ nhiều trầm tích lịch sử về phòng thủ quân sự, giao thương và quá trình hình thành vùng đất Gia Lai.
Vị trí chiến lược trấn giữ cửa biển
Theo các nhà nghiên cứu, bán đảo Phương Mai là bức bình phong tự nhiên che chắn đầm Thị Nại, một trong những cửa ngõ hàng hải quan trọng của vùng đất Bình Định. Từ nhiều thế kỷ trước, khu vực này vừa là đầu mối giao thương, vừa giữ vai trò quân sự quan trọng. Phần lớn lực lượng muốn tiếp cận kinh đô Vijaya của Vương quốc Champa bằng đường biển đều phải đi qua cửa biển Thị Nại, nên việc kiểm soát khu vực này luôn được các chính quyền qua nhiều thời kỳ đặc biệt quan tâm.
Theo ông Nguyễn Viết Tuấn, Phó trưởng phòng Nghiệp vụ bảo tàng, Bảo tàng Gia Lai, từ thời Champa đến Tây Sơn và triều Nguyễn, Thị Nại đều được chú trọng phòng thủ. Cuối thế kỷ 18, quân Tây Sơn lập các đồn bảo, bố trí đại bác tại bãi Nhạn Châu và núi Tam Tòa nhằm kiểm soát cửa biển Thị Nại, đồng thời bảo vệ thành Hoàng Đế (sau này triều Nguyễn đổi tên thành Bình Định).
Hệ thống phòng thủ dưới thời Nguyễn
Đại Nam thực lục (bộ chính sử của triều Nguyễn) chép: 'Trước tư đồ Võ Văn Dũng dùng hai chiếc thuyền đại hiệu Định Quốc và hơn trăm chiếc thuyền chiến chặn đóng ngang cửa biển, lại dựng hai bảo ở bãi Nhạn Châu bên tả và ở núi Tam Tòa bên hữu cửa biển, đặt nhiều súng lớn, dựa thế cao chẹn chỗ hiểm để chống quân ta'. Ông Tuấn cho biết, sang thế kỷ 19, triều Nguyễn tiếp tục củng cố hệ thống phòng thủ tại cửa biển Thị Nại bằng việc xây dựng pháo đài, đắp thêm lũy, lập kho tàng và xây pháo đài Hổ Ky để tăng cường khả năng kiểm soát cửa biển.
Hiện nay còn hai đoạn lũy tương đối nguyên vẹn tại gò Kinh Để và gò Vũng Tàu. Tuyến lũy gò Kinh Để dài khoảng 100 m, nối với khu vực pháo đài Hổ Ky; tuyến lũy gò Vũng Tàu dài khoảng 600 m, nằm trên sườn núi hướng ra cửa biển. Theo Đại Nam nhất thống chí (bộ địa chí của triều Nguyễn), khu vực này từng có hệ thống pháo đài, kỳ đài, kho lương cùng 9 vị trí đặt súng thần công. Những tư liệu này cho thấy các đoạn lũy hiện còn nhiều khả năng là một bộ phận trong hệ thống phòng thủ cửa biển Thị Nại chứ không tồn tại như một công trình riêng lẻ.
Dấu tích tư duy phòng thủ độc đáo
Điểm đáng chú ý của lũy Phương Mai là cách tận dụng địa hình tự nhiên. Tuyến lũy không xây trên nền bằng phẳng mà men theo sườn núi, ôm các điểm cao có tầm quan sát rộng ra cửa biển. Lũy Phương Mai từng được trùng tu, sửa chữa nhiều lần qua từng thời kỳ. Theo TS Đinh Bá Hòa, nguyên Giám đốc Bảo tàng Bình Định (nay là Bảo tàng Gia Lai), công trình được xây bằng đá hoa cương khai thác tại chỗ. Các khối đá có kích thước khác nhau được xếp khít mà không dùng chất kết dính. Thân lũy có dạng hình thang, chân rộng, giúp tăng độ ổn định trên nền dốc.
Trải qua hơn 2 thế kỷ cùng sự tác động của chiến tranh, nhiều đoạn lũy vẫn giữ được hình dáng cơ bản. Theo ông Hòa, giá trị của công trình không chỉ nằm ở kỹ thuật ghép đá mà còn thể hiện tư duy bố trí phòng thủ phù hợp với địa hình ven biển. 'Lũy được đặt đúng nơi hiểm yếu, vừa quan sát hiệu quả khu vực cửa biển Thị Nại, vừa tạo thành chốt chặn đối với các hướng tiến công', ông Hòa nhận định.
Bảo tồn di tích lịch sử
Cuối thế kỷ 19, khi người Pháp xây dựng các công trình quân sự mới tại Quy Nhơn, phần lớn hệ thống phòng thủ cũ dần bị thay thế hoặc xuống cấp theo thời gian. Hai đoạn lũy đá trên bán đảo Phương Mai vì thế trở thành những dấu tích còn lại của một hệ thống quân sự từng giữ vai trò quan trọng trong việc bảo vệ cửa biển Thị Nại.
Năm 2010, UBND tỉnh Bình Định (cũ) xếp hạng lũy đá Phương Mai là di tích lịch sử cấp tỉnh. Theo UBND Phường Quy Nhơn, di tích hiện chịu tác động của quá trình phong hóa, cây cối phát triển và ảnh hưởng từ quá trình đô thị hóa. Việc khảo sát, hoàn thiện hồ sơ khoa học và xây dựng giải pháp bảo tồn lâu dài được xem là yêu cầu cần thiết nhằm gìn giữ một dấu tích lịch sử còn lại của hệ thống phòng thủ cửa biển Thị Nại.
