Việc đưa công nghệ sản xuất, lắp ráp ô tô và động cơ đạt tiêu chuẩn khí thải Euro 5 vào Danh mục công nghệ hạn chế chuyển giao theo Nghị định 101/2026/NĐ-CP đang gây nhiều tranh luận. Theo quy định, doanh nghiệp vẫn được phép sản xuất, bán và xuất khẩu xe Euro 5, nhưng nếu muốn chuyển giao công nghệ sản xuất chính những chiếc xe đó vào nhà máy tại Việt Nam, họ có thể phải xin phép trước. Điều này tạo ra nghịch lý: sản phẩm hợp pháp nhưng công nghệ tạo ra nó lại bị hạn chế.
Nghịch lý trong quản lý công nghệ Euro 5
Euro 5 hiện là tiêu chuẩn khí thải áp dụng cho ô tô sản xuất, lắp ráp và nhập khẩu mới tại Việt Nam. Xe đạt chuẩn Euro 5 được phép sản xuất, bán và lưu hành. Tuy nhiên, công nghệ để tạo ra sản phẩm đó lại phải chuyển sang cơ chế tiền kiểm, nghĩa là phải được cơ quan có thẩm quyền xem xét, chấp thuận trước khi chuyển giao. Theo Hiệp hội Các nhà sản xuất ô tô Việt Nam (VAMA), điều này có thể dẫn đến chi phí phát sinh và kéo dài tiến độ đầu tư, bởi công nghệ ô tô liên tục được cập nhật theo từng thế hệ sản phẩm.
Lo ngại về tác động đến nội địa hóa
VAMA không phản đối mục tiêu quản lý nhà nước, nhưng kiến nghị đưa công nghệ Euro 5 ra khỏi danh mục hạn chế chuyển giao, làm rõ phạm vi áp dụng đối với linh kiện và có cơ chế phù hợp hơn với công nghệ phục vụ sản xuất hàng xuất khẩu. Đằng sau kiến nghị là mối lo rằng thủ tục cấp phép có thể ảnh hưởng đến kế hoạch đưa sản phẩm mới ra thị trường và mục tiêu nâng tỷ lệ nội địa hóa. Muốn tăng tỷ lệ nội địa hóa, doanh nghiệp phải tiếp tục chuyển giao công nghệ, mở rộng sản xuất và đưa thêm công đoạn có giá trị gia tăng vào Việt Nam. Nếu việc chuyển giao trở nên phức tạp, doanh nghiệp có thể giữ khâu sản xuất ở nước ngoài và nhập khẩu linh kiện, gây tác dụng ngược cho chính sách phát triển công nghiệp ô tô trong nước.
Đề xuất quản lý rủi ro thay vì thêm giấy phép
Bộ Công Thương đề xuất tạo ngoại lệ đối với công nghệ phục vụ sản xuất hàng xuất khẩu, kết hợp cam kết của doanh nghiệp với cơ chế hậu kiểm, đồng thời chỉ kiểm soát chặt những công nghệ thực sự có nguy cơ đối với quốc phòng, an ninh, sức khỏe cộng đồng hoặc môi trường. Cách quản lý này tập trung kiểm soát rủi ro thay vì thêm một thủ tục hành chính. Với những công nghệ đã được thương mại hóa rộng rãi và đang được Việt Nam cho phép sản xuất, lưu hành, hậu kiểm có thể là lựa chọn phù hợp hơn, giảm chi phí tuân thủ và hạn chế phát sinh các loại giấy phép con không cần thiết.
Câu hỏi lớn về môi trường thể chế
Câu chuyện Euro 5 đặt ra vấn đề lớn hơn: Trong cuộc cạnh tranh thu hút công nghệ, Việt Nam sẽ tạo lợi thế bằng thủ tục mới hay bằng môi trường thể chế thông thoáng, minh bạch và có thể dự báo? Doanh nghiệp cần một môi trường pháp lý ổn định để tiếp tục đưa công nghệ mới vào Việt Nam, thay vì thêm một cánh cửa xin phép.
