Hội nghị khoa học do Bệnh viện Nhân dân Gia Định (TP.HCM) tổ chức ngày 1/8/2026 đã công bố những số liệu đáng báo động về bệnh nấm phổi – căn bệnh đang âm thầm cướp đi sinh mạng của hàng chục nghìn người Việt mỗi năm. Giới chuyên gia nhấn mạnh rằng sự mơ hồ trong triệu chứng lâm sàng cùng quy trình xét nghiệm kéo dài chính là rào cản lớn nhất khiến nhiều bệnh nhân bỏ lỡ "thời gian vàng" điều trị.
"Sát thủ thầm lặng" đang gia tăng sau đại dịch
Theo thống kê được công bố tại hội nghị, mỗi năm toàn thế giới ghi nhận hơn 2 triệu ca tử vong do các bệnh liên quan đến nấm. Sau đại dịch Covid-19, số bệnh nhân nấm phổi phải nhập viện đã tăng đáng kể, biến nấm phổi thành một mối đe dọa sức khỏe cộng đồng âm thầm nhưng nguy hiểm. Việt Nam nằm trong nhóm các quốc gia chịu gánh nặng lớn nhất khi đứng thứ 5 trên thế giới về gánh nặng nấm phổi mạn tính.
Ước tính mỗi năm cả nước có khoảng 15.000 ca nấm phổi xâm lấn và 55.000 ca nấm phổi mạn tính do loài nấm Aspergillus gây ra. Trong số những bệnh nhân từng mắc lao đến khám lại tại các cơ sở hô hấp, khoảng 50% được ghi nhận nhiễm Aspergillus. Tuy nhiên, tỷ lệ chẩn đoán tại nước ta lại rất thấp so với thực tế, chỉ khoảng 1/1.000 ca mắc được phát hiện. Nếu không điều trị kịp thời, tỷ lệ đe dọa tính mạng do nấm phổi xâm lấn dao động từ 30% đến 80%, thậm chí 100% bệnh nhân không qua khỏi khi bệnh đã tiến triển nặng.
Ai dễ mắc nấm phổi và vì sao khó phát hiện?
Nấm phổi vốn hiếm gặp ở người khỏe mạnh, chỉ chiếm khoảng 0,02% các bệnh lý về phổi. Nhưng căn bệnh này lại đặc biệt bùng phát ở những người có hệ miễn dịch suy yếu như bệnh nhân ung thư đang hóa trị, người dùng thuốc ức chế miễn dịch hay corticosteroid kéo dài, người sau khi mắc Covid-19, bệnh nhân xơ nang phổi hoặc có tiền sử mắc lao.
Khi mắc bệnh, người bệnh thường đến khám với các biểu hiện rất thường gặp: ho ra máu kéo dài không rõ nguyên nhân, sốt dai dẳng kèm đau ngực, ho khạc đờm kèm khó thở giống như hen suyễn. Vì những triệu chứng này không đặc hiệu, nhiều trường hợp bị chẩn đoán nhầm là viêm phổi do vi khuẩn và điều trị bằng kháng sinh kéo dài nhưng không khỏi. PGS.TS Nguyễn Hoàng Hải, Giám đốc Bệnh viện Nhân dân Gia Định, cho biết việc chẩn đoán nấm phổi vẫn là bài toán khó. "Các dấu hiệu lâm sàng không rõ ràng, hình ảnh trên phim cũng dễ gây nhầm lẫn với lao phổi hay viêm phổi do vi khuẩn", ông nói tại hội nghị.
Bức tranh đầy thách thức trên phim chụp và xét nghiệm
Bác sĩ chuyên khoa II Bùi Khắc Vũ, Trưởng khoa Chẩn đoán hình ảnh của bệnh viện, chỉ ra rằng khó khăn đầu tiên trong xử trí nấm phổi đến từ sự mờ nhạt của các chỉ số trên X-quang hoặc CT ngực. Tổn thương do nấm gây ra rất phong phú; ngoài một số dấu hiệu gợi ý đặc trưng như tổn thương đông đặc có quầng kính mờ bao quanh (halo sign) hay khối nấm nằm trong hang phổi (fungus ball), phần lớn các tổn thương khác như nốt phổi, kính mờ hay đông đặc đều không đặc hiệu.
"Kích thước tổn thương do nấm có thể rất lớn nhưng cũng có thể cực kỳ nhỏ. Trong bối cảnh bệnh nhân đông, bác sĩ phải đọc lượng lớn phim mỗi ngày, nguy cơ bỏ sót các tổn thương nhỏ hoặc nhận định sai là hoàn toàn có thể xảy ra", bác sĩ Vũ nhận định. Để xác định chính xác chủng nấm như Aspergillus, Candida hay Cryptococcus, bắt buộc phải thực hiện xét nghiệm vi sinh hoặc giải phẫu bệnh – được coi là "tiêu chuẩn vàng" giúp bác sĩ kê đơn thuốc kháng nấm phù hợp. Thế nhưng, thời gian trả kết quả thường kéo dài từ 7 đến 14 ngày.
Với bệnh nhân nặng đang suy hô hấp, việc chờ đợi 1-2 tuần đồng nghĩa với việc bỏ lỡ "thời gian vàng". Nhiều trường hợp phát hiện muộn buộc phải phẫu thuật cắt bỏ phần phổi hỏng hoặc nút mạch cầm máu, vừa chịu chi phí tốn kém lại vừa đối mặt với nhiều nguy cơ trước và sau mổ, trong khi chi phí này chưa được bảo hiểm y tế thanh toán toàn bộ.
Kỳ vọng vào AI và tương lai chẩn đoán đa mô thức
Trước bài toán "triệu chứng mờ – xét nghiệm chậm", ngành y tế đang đặt nhiều kỳ vọng vào ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Tuy nhiên, bác sĩ Vũ khẳng định AI không phải là tiêu chuẩn vàng để thay thế xét nghiệm vi sinh. Vai trò cốt lõi của AI là rút ngắn thời gian chẩn đoán, hỗ trợ quét hình ảnh để phát hiện sớm những tổn thương nhỏ nhất, đồng thời giúp theo dõi và đánh giá hiệu quả điều trị.
Xu hướng y học tương lai sẽ hướng tới chẩn đoán đa mô thức – kết hợp toàn bộ dữ liệu lâm sàng, hình ảnh học, xét nghiệm và thông tin gene của từng bệnh nhân. "Mục tiêu cuối cùng là cá thể hóa điều trị, đưa ra phác đồ và liều lượng thuốc kháng nấm tối ưu cho riêng mỗi người, thay vì áp dụng một công thức chung", bác sĩ Vũ nhấn mạnh. Các chuyên gia cũng cảnh báo rằng nấm phổi vẫn đang là "khoảng trống y khoa" bị bỏ ngỏ tại Việt Nam, đòi hỏi sự quan tâm đúng mức từ cả hệ thống y tế và cộng đồng để giảm thiểu gánh nặng bệnh tật.
