Hàng loạt vấn đề văn hóa nảy sinh sau sáp nhập thôn, bản: lễ cúng bản theo phong tục nào? ngày hội lấy tập quán cũ hay mới? quy định về cưới hỏi, ma chay, bảo vệ rừng, nguồn nước, tiếng nói dân tộc giữ hay sửa? Mỗi câu hỏi đều cho thấy: khi địa giới hành chính được sắp xếp lại, hành trình gắn kết con người mới thực sự bắt đầu.
Thực tế, sáp nhập không chỉ là bài toán cơ học cộng dân số hay giảm đầu mối quản lý. Xã Mường Xén (tỉnh Nghệ An) là ví dụ. Từ 22 xóm, bản, địa phương sẽ còn 11 đơn vị. Việc sắp xếp dựa trên sự tương đồng về lịch sử, văn hóa và phong tục. Tuy nhiên, một số xóm bản dù chưa đạt chuẩn dân số vẫn được giữ nguyên để tránh xáo trộn đời sống và bảo tồn bản sắc. Chủ tịch UBND xã Mường Xén Lô Đình Thụ cho biết, nhiều bản mới sẽ có đồng bào Kinh, Thái, Mông, Khơ Mú cùng sinh sống. Điều đó đồng nghĩa ban quản lý bản phải xây dựng lại hương ước để dung hòa sự khác biệt về phong tục, tín ngưỡng và nếp sống.
Xây dựng hương ước - 'chất keo' gắn kết cộng đồng
Ở xã Na Loi (Nghệ An), có cụm dân cư cách trung tâm xã 43km, việc sáp nhập càng khó khăn. Ông Lô Đình Thụ nhấn mạnh: "Xã đang xây dựng hướng dẫn để các bản soạn thảo lại hương ước, quy ước, bảo đảm hài hòa và tạo nền tảng cho sự phát triển lâu dài". Thực tế nhiều địa phương cho thấy, sau sáp nhập, điều khó nhất không phải đổi tên bản hay bầu trưởng bản mới, mà là xây dựng những "luật chơi" chung để người dân thật sự trở thành một cộng đồng.
Tại xã Châu Khê (Nghệ An), bản Boong và bản Piềng Khử hợp nhất thành bản Lạng Khê. Bản Boong gần 100% đồng bào Thái, còn bản Piềng Khử có cơ cấu dân cư đa dạng hơn. Bí thư bản Lạng Khê Kha Văn Nam cho biết, ban quản lý sẽ xây dựng dự thảo hương ước mới, tổ chức họp dân lấy ý kiến trước khi ban hành. Mục tiêu không phải xóa bỏ phong tục cũ mà chọn giá trị phù hợp để tất cả cùng thực hiện, hướng tới cộng đồng đoàn kết.
Khi hai hay nhiều bản hợp nhất, điều phải "viết lại" không chỉ là tên gọi, mà còn là quy tắc ứng xử được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Nếu hương ước mới được xây dựng bằng đối thoại và đồng thuận, nó sẽ trở thành "chất keo" gắn kết những cộng đồng vốn khác nhau. Ngược lại, nếu chỉ ghép địa giới mà bỏ qua yếu tố văn hóa, những "ranh giới vô hình" vẫn tồn tại ngay trong cùng một bản làng.
Hương ước mở rộng không gian phát triển mới
Tại Lào Cai, sau sáp nhập, nhiều thôn đã tổ chức lấy ý kiến Nhân dân để sửa đổi hương ước theo hướng không chỉ duy trì nếp sống văn hóa, mà còn bổ sung quy định về bảo vệ môi trường, xây dựng nông thôn mới, chuyển đổi số, phát triển du lịch cộng đồng và bảo tồn bản sắc dân tộc. Ông Đỗ Văn Lưu - Chủ tịch UBND xã Nghĩa Đô (Lào Cai) nói: "Chúng tôi đã lưu ý với lãnh đạo các thôn bản về xây dựng hương ước, quy ước. Ngoài việc đề ra các quy tắc ứng xử trong cộng đồng dân cư thôn, duy trì nếp sống văn hóa, bảo vệ môi trường, giữ gìn an ninh, trật tự… cần có các nội dung liên quan đến việc chung tay xây dựng bản làng văn hóa để phát triển du lịch cộng đồng. Đây là một trong những nội dung quan trọng, qua đó, góp phần bảo tồn, quảng bá văn hóa đặc sắc của đồng bào các dân tộc; góp phần nâng cao thu nhập cho bà con".
Trong bối cảnh nhiều bản làng vùng cao trên cả nước đang tận dụng lợi thế để phát triển du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái và trải nghiệm, hương ước hoàn toàn có thể trở thành công cụ định hướng phát triển. Những quy định về bảo tồn nhà sàn, nhà trình tường, nhà rông; gìn giữ tiếng nói dân tộc, trang phục truyền thống, bảo vệ cảnh quan, ứng xử với du khách hay gìn giữ lễ hội bản địa nếu được đưa vào hương ước sẽ tạo nền tảng phát triển bền vững, thay vì đánh đổi văn hóa để lấy tăng trưởng "nóng".
Hành trình dài hình thành bản sắc mới
Ở góc độ quản trị, việc người dân trực tiếp tham gia xây dựng hương ước tạo sự đồng thuận ngay từ ban đầu, hạn chế mâu thuẫn phát sinh sau sáp nhập và giúp chính quyền cơ sở thuận lợi hơn trong điều hành. Thành công của việc sắp xếp thôn, bản vì thế không nên chỉ được đo bằng số đầu mối giảm đi hay kinh phí tiết kiệm được. Để những người từng thuộc nhiều cộng đồng khác nhau cùng chia sẻ một bản sắc, một niềm tin và một tương lai chung sẽ cần nhiều thời gian. Hành trình ấy không bắt đầu từ tấm biển tên bản mới hay con dấu của ban quản lý mới, mà bắt đầu từ bản hương ước được viết bằng sự đồng thuận của người dân. Chỉ khi những hương ước chung được hình thành trên nền tảng tôn trọng sự khác biệt và gìn giữ bản sắc văn hóa, cuộc sáp nhập mới thực sự hoàn thành, không chỉ trên bản đồ hành chính mà trong lòng mỗi người dân.
