Bộ phim chuyển thể của Christopher Nolan đang làm mưa làm gió tại các phòng vé trên thế giới, kéo theo hiện tượng nhiều người quay lại tìm đọc Odyssey. Điều gì tạo nên sức hút của thiên sử thi Hy Lạp cổ đại gần 3.000 năm tuổi này? Liệu ta còn tìm thấy gì ở văn bản từ quá khứ xa xưa?
Ký ức gắn kết quá khứ, hiện tại và tương lai
Nhà văn Italo Calvino từng viết trong The Uses of Literature: “Sự trở về phải được nhận ra, được suy ngẫm và được gìn giữ trong ký ức. Điều đáng sợ là con người có thể quên mất nó ngay cả trước khi nó xảy ra”. Nhận định này gợi mở một cách đọc khác về Odyssey.
Ngay từ những chặng đầu của hành trình, Odysseus đã đối diện với nguy cơ lãng quên. Khi đặt chân đến xứ sở những người ăn hoa sen, chỉ cần nếm thứ quả ngọt của loài sen này, con người sẽ quên mất quê hương và không còn khát vọng trở về. Theo Calvino, nguy cơ lãng quên liên tục trở lại dưới nhiều hình thức: thứ quả ngọt bí hiểm, dược thảo của Circe, tiếng hát mê hoặc của các Siren. Mỗi lần, Odysseus đều phải chống lại cám dỗ của sự quên lãng.
Nhưng chàng phải quên điều gì? Không phải cuộc chiến thành Troy hay con ngựa gỗ. Điều Homer gọi là nỗi hiểm nguy lớn nhất chính là “quên sự trở về” – quên quê hương, quên hải trình, quên mục đích của chuyến đi. Odysseus không được phép quên con đường mình phải đi, cũng không được quên hình hài số phận mình. Nói cách khác, chàng không được phép quên Odyssey.
Calvino đã viết trên tờ Corriere della Sera ngày 10/8/1975: “Điều mà Odysseus giữ gìn trước quả hoa sen, trước dược thảo của Circe và trước tiếng hát của các Siren không chỉ là quá khứ hay tương lai. Ký ức chỉ thực sự có ý nghĩa – đối với mỗi cá nhân, đối với cộng đồng, đối với cả nền văn minh – khi nó gắn kết dấu ấn của quá khứ với dự phóng của tương lai; khi nó giúp chúng ta hành động mà không quên điều mình đã muốn làm, trở thành mà không thôi là chính mình, và hiện hữu mà không ngừng tiếp tục trở thành”.
Hành trình tìm kiếm ý nghĩa
Sau bao gian nan thử thách, Odysseus trở về Ithaca và nhận ra Ithaca đã đổi khác. Bản thân chàng cũng không còn là Odysseus trước khi ra đi. Theo truyền thống, người anh hùng sử thi là hiện thân của phẩm chất quý tộc và tinh thần võ dũng. Odysseus hội đủ những phẩm chất ấy, nhưng còn hơn thế: chàng là con người đã trải qua thử thách khắc nghiệt, đã nếm trải đau khổ và cô độc.
Nhà ngữ văn cổ điển người Đức Alfred Heubeck nhận xét: “Quả thật, Odysseus dẫn dắt công chúng bước vào thế giới huyền thoại của những giấc mơ. Nhưng thế giới trong mơ ấy lại trở thành tấm gương phản chiếu chính thế giới chúng ta đang sống – một thế giới bị chi phối bởi nhu cầu sinh tồn và âu lo, bởi nỗi kinh hoàng và khổ đau, nơi con người bị ném vào mà không có lối thoát”.
Có lẽ, hành trình của Odysseus không phải cuộc phiêu lưu duy nhất trong Odyssey. Một cuộc phiêu lưu rộng hơn và lớn hơn mà độc giả thường ngó lơ là hành trình tìm kiếm một câu chuyện, hay cuộc kiếm tìm ý nghĩa.
Sức sống của văn học kinh điển
Cũng như Odysseus không được phép quên hành trình của mình, những người hát rong (aoidos) ở Hy Lạp cổ đại đã thuộc lòng và trình diễn những khúc ca truyền từ đời này sang đời khác, không được phép quên. Họ phải liên tục kể về chuyến hành trình trở về của Odysseus. Odyssey đã trở nên bất tử như thế: lúc đầu qua ký ức và trình diễn của các ca sĩ, sau này trong những trang viết (của Homer?), rồi các bản sao, bản dịch, vở kịch, phim chuyển thể, và những sáng tác văn chương mới như Ulysses của James Joyce.
Theo góc nhìn này, Odyssey không chỉ là câu chuyện về những cuộc phiêu lưu hay hành trình hồi hương của một anh hùng Hy Lạp cổ đại. Tác phẩm hiện hữu như một suy tư về ký ức, căn tính, nghệ thuật kể chuyện và nhu cầu muôn thuở của con người trong việc định hướng đời mình về một đích đến có ý nghĩa. Chính vì chạm đến những vấn đề nền tảng ấy mà mỗi thời đại đều có thể khám phá một “Odyssey” khác bên trong chính Odyssey.
Công chúng trở lại với Odyssey và nhận ra những băn khoăn hiện đại cũng đã xuất hiện từ gần thiên niên kỷ trước. Người Hy Lạp cổ đại nhìn thấy lý tưởng của người anh hùng trở về quê hương. Dante đọc Odysseus như biểu tượng của khát vọng tri thức vô tận. James Joyce nhìn thấy tầm vóc sử thi Odyssey trong cuộc sống thường nhật. Còn người đọc hôm nay, họ tìm thấy điều gì?
Calvino từng nhận định: “Một tác phẩm kinh điển là cuốn sách chưa bao giờ thôi nói điều nó muốn nói”. Nói cách khác, một tác phẩm kinh điển không tồn tại để khép lại những cuộc tranh luận, mà để liên tục khơi mở những cuộc đối thoại mới. Có lẽ đó là lý do chúng ta vẫn “trở về” với những tác phẩm kinh điển.
