Ngày 15.7, Báo Lao Động phối hợp UBND xã Duy Nghĩa (thành phố Đà Nẵng) và Hội Khoa học lịch sử thành phố Đà Nẵng tổ chức tọa đàm "Bảo tồn và phát huy giá trị cảng thị cổ Trung Phường gắn với phát triển du lịch văn hóa vùng đông nam Đà Nẵng". Sự kiện có sự tham gia của lãnh đạo UBND thành phố Đà Nẵng, các chuyên gia, nhà nghiên cứu lịch sử, khảo cổ học cùng đại diện nhiều sở, ngành và địa phương.
Thương cảng quốc tế quan trọng của vương quốc Champa
Tại tọa đàm, nhiều tư liệu khảo cổ và lịch sử mới được công bố, làm sáng rõ vai trò của Trung Phường – vùng đất ven biển thuộc xã Duy Nghĩa, nằm ở hữu ngạn Cửa Đại, đối diện đô thị cổ Hội An. Theo các nghiên cứu, Trung Phường từng là một "Chiêm cảng" – thương cảng quốc tế quan trọng của vương quốc Champa. Nhiều học giả nhận định nơi đây có thể là tiền thân của thương cảng Hội An.
Trong quá khứ, Trung Phường là điểm dừng chân của các thương thuyền từ Nhật Bản, Trung Hoa, Ấn Độ, đồng thời là một trong những nơi tiếp nhận Phật giáo sớm ở miền Trung. Tuy nhiên, sau nhiều thế kỷ bị cát biển bồi lấp, phần lớn dấu tích của cảng thị cổ hiện nằm dưới lòng đất, chỉ còn được nhận diện qua các lớp trầm tích, di vật khảo cổ và tư liệu lịch sử.
Giá trị văn hóa biển và sinh kế truyền thống
TS Lưu Anh Rô, Phó chủ tịch Thường trực, Tổng thư ký Hội Khoa học lịch sử TP.Đà Nẵng, cho biết Trung Phường thường được nhìn nhận là "tiền cảng" của Hội An, nhưng nhiều giá trị gắn với văn hóa biển, sinh kế truyền thống, hệ thống phòng thủ ven biển, tín ngưỡng ngư dân cùng các lớp di sản vật thể và phi vật thể vẫn chưa được nhận diện đầy đủ. Theo TS Rô, Trung Phường hội đủ điều kiện để trở thành điểm trung chuyển giữa biển và vùng nội địa. Cửa Đại là cửa ngõ của lưu vực sông Thu Bồn, trong khi sông Trường Giang là tuyến giao thông thủy ven biển kết nối với hệ thống thủy đạo cổ Chiên Đàn, hình thành mạng lưới giao thương giữa cửa biển với các trung tâm hành chính, quân sự và thương mại của xứ Đàng Trong.
Trong nhiều thế kỷ, cư dân Trung Phường chủ yếu mưu sinh bằng nghề biển, tích lũy kho tàng tri thức dân gian về con nước, hướng gió và ngư trường. Nơi đây từng là địa bàn trọng yếu của thủy binh nhà Nguyễn, với cục tượng đóng chiến thuyền, kho lương, hải tấn kiểm soát tàu thuyền; đồng thời là nơi người Hoa và người Nhật đến cư trú, buôn bán từ rất sớm. Đến nay, địa phương vẫn lưu giữ nhiều dấu tích như hệ thống giếng Chăm, ngôi chùa mang kiến trúc Hoa cùng các ngôi mộ mang phong cách Nhật Bản và Trung Hoa, phản ánh quá trình cư trú liên tục từ thời Champa, Đại Việt đến thời các chúa Nguyễn và triều Nguyễn.
Đề xuất phục dựng ghe bầu – biểu tượng thương cảng
Nhà nghiên cứu Võ Văn Thắng, nguyên Giám đốc Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng, nhận định trong thời kỳ hưng thịnh của Champa, tàu thuyền muốn đến Trà Kiệu hay Đồng Dương đều phải cập bến ở khu vực bờ nam các nhánh sông, hình thành một cảng thị có trước Hội An. Ông đề xuất phát huy giá trị Trung Phường theo hướng khác biệt với Hội An, tận dụng không gian rộng để tái hiện chợ quê, phát triển sản phẩm thủ công, đặc sản địa phương; chỉnh trang chợ Nồi Rang và chợ cá An Lương thành điểm nhấn du lịch. Đặc biệt, ông nhấn mạnh việc phục dựng ghe bầu – biểu tượng của thương cảng xưa. Trước mắt có thể lắp đặt mô hình ghe bầu kích thước thật phục vụ tham quan, ẩm thực; về lâu dài đóng mới ghe bầu có khả năng vận hành trên sông để phát triển du lịch trải nghiệm.
Di sản không nằm im trong hồ sơ khoa học
Ông Nguyễn Văn Hòa, Bí thư Đảng ủy xã Duy Nghĩa, cho rằng các giá trị lịch sử - văn hóa của Trung Phường là niềm tự hào và một phần quan trọng trong kho tàng di sản của thành phố. Ông kiến nghị xúc tiến hình thành tuyến du lịch di sản ven biển phía nam kết nối Trung Phường với Hội An, Cù Lao Chàm, Trà Kiệu và Đồng Dương; đồng thời xây dựng bảo tàng thực cảnh hoặc nhà trưng bày chuyên đề tái hiện lịch sử thương cảng, tuyến hàng hải cổ, nghề làm nước mắm, văn hóa ghe bầu cùng các truyền thuyết địa phương. "Di sản chỉ thực sự sống khi trở thành một phần của đời sống đương đại. Với Trung Phường, bảo tồn không phải là giữ nguyên những gì còn sót lại mà là khơi dậy ký ức lịch sử, chuyển hóa giá trị văn hóa thành nguồn lực phát triển", ông Hòa nhấn mạnh.
Phát biểu chỉ đạo, bà Nguyễn Thị Anh Thi, Phó chủ tịch UBND TP.Đà Nẵng, cho rằng bảo tồn di sản không chỉ là gìn giữ dấu tích quá khứ mà còn khơi dậy giá trị lịch sử, văn hóa để bồi đắp bản sắc, tạo sức mạnh nội sinh và động lực mới cho phát triển bền vững. Bên cạnh yêu cầu tiếp tục khảo cổ, hoàn thiện cơ sở khoa học và gắn bảo tồn với quy hoạch, lãnh đạo thành phố nhấn mạnh vai trò chủ thể của cộng đồng: chính quyền cần tạo điều kiện để người dân trực tiếp kể câu chuyện di sản, tham gia khai thác và hưởng lợi từ quá trình bảo tồn; đồng thời hình thành các tuyến trải nghiệm văn hóa kết nối Trung Phường với Hội An, Mỹ Sơn và Cù Lao Chàm. "Mỗi nhiệm vụ được triển khai đều phải hướng đến mục tiêu cuối cùng là để di sản không nằm im trong hồ sơ khoa học mà trở thành một phần của đời sống", bà Nguyễn Thị Anh Thi nhấn mạnh.
