Những Nghệ Nhân Gìn Giữ Hồn Văn Hóa Dân Tộc Qua Âm Thanh Truyền Thống
Trong không gian núi rừng hùng vĩ của Việt Nam, âm nhạc truyền thống không chỉ là giai điệu giải trí mà còn là linh hồn của cộng đồng các dân tộc thiểu số. Những nghệ nhân như già làng Hồ Văn Biên và C’lâu Nhím đã dành cả đời để bảo tồn và trao truyền những thanh âm quý giá này, biến họ thành những “nghệ sĩ của bản làng” thực thụ.
Người Giữ Ký ức Cộng Đồng Qua Tiếng Chiêng
Tại Quảng Ngãi, nơi những bản làng Cor nép mình dưới tán rừng, nhịp chiêng ba vẫn vang lên như một phần tất yếu của đời sống. Với người Cor, âm nhạc gắn liền với mọi hoạt động, từ lao động thường ngày đến các nghi lễ quan trọng. Mỗi khi chiêng vang lên, cả không gian bản làng như sống dậy, khi người già, thanh niên và phụ nữ cùng hòa mình vào nhịp điệu sôi động.
Đặc biệt, người Cor còn có “đấu chiêng” – màn diễn tấu đối đáp đòi hỏi kỹ năng điêu luyện và sự ăn ý cao độ. Trong mỗi lễ hội, đây luôn là phần được mong chờ nhất, kết hợp với điệu múa cà đáo tạo nên nét đặc sắc trong văn hóa Cor.
Giữa những nhịp chiêng ấy, già làng Hồ Văn Biên (sinh năm 1964, xã Trà Bồng, Quảng Ngãi) là một trong những người gắn bó bền bỉ với văn hóa Cor suốt nhiều thập niên. Ông chia sẻ: “Tôi tập đánh chiêng từ năm 14 tuổi. Hễ làng có lễ hội là tham gia”. Từ năm 1983, ông tham gia đội văn nghệ địa phương, biểu diễn khắp nơi trong và ngoài nước, bao gồm cả chuyến đi ấn tượng đến đảo Jeju (Hàn Quốc) năm 2009.
Nhưng điều ông trăn trở không nằm ở những chuyến đi hay những lần đứng trên sân khấu, mà là làm sao để lớp trẻ hôm nay còn muốn học, còn hiểu và còn yêu tiếng chiêng của dân tộc mình. Bởi vậy, ông cùng các nghệ nhân tìm đến từng bản làng, chọn người trẻ có tố chất để truyền dạy đánh chiêng, hát Xà ru, A giới… Công việc ấy lặng lẽ nhưng bền bỉ. “Giữ tiếng chiêng không chỉ là giữ âm thanh, mà còn là giữ ký ức của cả cộng đồng”, ông khẳng định.
Mạch Máu Trong Đời Sống Văn Hóa Của Người Cơ Tu
Tại các xã miền núi Đà Nẵng, những thanh âm truyền thống của đồng bào vẫn hiện diện trong đời sống, được gìn giữ bền bỉ bởi những con người tâm huyết. Già làng C’lâu Nhím (78 tuổi, xã Đông Giang) là một trong những người như thế. Từng công tác trong ngành điện ảnh, sau khi nghỉ hưu, ông trở về bản làng, vừa tham gia công việc cộng đồng, vừa miệt mài giữ gìn văn hóa truyền thống.
Ở tuổi ngoài 70, ông vẫn đều đặn đi khắp làng, gặp gỡ bà con, trò chuyện với lớp trẻ, vận động họ học và thực hành nhạc cụ dân tộc. Với ông, giữ văn hóa không phải điều gì lớn lao, mà bắt đầu từ việc giữ lấy những âm thanh quen thuộc của người Cơ Tu. Ông có thể chơi hơn 20 loại nhạc cụ, từ trống ch’gân, par’lư, k’thur đến các loại đàn như abel, h’jưl… Mỗi loại đều được ông sử dụng thành thục, tạo nên những sắc thái âm thanh đặc trưng của núi rừng.
Mỗi dịp lễ hội, hình ảnh già Nhím đội mũ lông chim, thổi khèn, đánh cồng chiêng… đã trở thành điểm nhấn, góp phần lan tỏa văn hóa Cơ Tu đến với du khách. Không chỉ biểu diễn, ông còn tự chế tác nhạc cụ. Trong căn nhà gươl, những chiếc khèn, cây đàn, tù và được treo cẩn thận như một không gian lưu giữ ký ức. “Âm nhạc là 'mạch máu' trong đời sống văn hóa. Nếu mình không giữ thì sau này con cháu sẽ quên”, già Nhím trải lòng.
Bản Sắc Âm Thanh Độc Đáo Của Người Gié Triêng
Còn tại xã Đắc Pring, cộng đồng người Gié Triêng lại có một “bản sắc âm thanh” riêng với nhạc cụ đinh tút. Theo nghệ nhân Phông Quốc Quyền (58 tuổi), đinh tút ra đời từ chính lao động nông nghiệp. Bộ nhạc cụ này được làm từ 6 ống nứa có chiều dài và âm vực khác nhau, gọi là: Piđu, Piđy, Chel, Chắk, Rơn 1 và Rơn 2.
Ngày xưa, người dân dùng ống lồ ô đựng hạt giống đi trỉa. Gió thổi qua ống phát ra âm thanh vui tai. Từ âm thanh đó, người Gié Triêng sáng tạo ra “đinh tút” - một nhạc cụ đặc trưng vừa để giải trí vừa mang ý nghĩa nghi lễ. Theo nghệ nhân Phông Quốc Quyền, đinh tút là “linh hồn” của người Gié Triêng.
Là người chế tác đinh tút có tiếng trong vùng, già làng Phong Nhấp (70 tuổi) cho biết để làm một bộ đinh tút hoàn chỉnh đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm lâu năm. Nứa phải đủ tuổi, ống thẳng, thành dày vừa phải để không vỡ tiếng khi khoét. Mỗi ống nứa tạo một âm thanh riêng, nhưng khi ghép lại, người làm phải nghe và chỉnh để các âm hòa với nhau. “Chỉ cần lệch một chút là âm đã khác”, ông nói, đồng thời ví tiếng đinh tút như một “liều thuốc bổ” tinh thần – giúp người già thêm vui khỏe và nối mạch truyền thống để lớp trẻ hiểu, yêu hơn văn hóa của dân tộc mình.
Theo già Nhấp, hiện nay người biết làm đinh tút đúng chuẩn không còn nhiều. Vì thế, những người như ông vẫn kiên trì truyền dạy để giữ lấy nghề. Những năm gần đây, các lớp truyền dạy được mở ra, nhiều lễ hội được phục dựng, tạo thêm không gian để đinh tút cùng các loại hình âm nhạc truyền thống của người Gié Triêng tiếp tục hiện diện trong đời sống bản làng.
Những câu chuyện này không chỉ là minh chứng cho sự đa dạng văn hóa của Việt Nam, mà còn nhấn mạnh vai trò quan trọng của các nghệ nhân trong việc bảo tồn di sản. Họ không chỉ giữ âm thanh, mà còn giữ cả tâm hồn và ký ức của cộng đồng, đảm bảo rằng thế hệ mai sau vẫn có thể nghe và cảm nhận được hồn cốt của tổ tiên.
