Quốc hội đang xem xét thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản tại kỳ họp này, một bước đi quan trọng nhằm kiến tạo thể chế phát triển ngành xuất bản hiện đại, chuyên nghiệp và hội nhập quốc tế. Động thái này không chỉ khắc phục những hạn chế của Luật năm 2012 mà còn đặt nền móng cho sự phát triển của công nghiệp văn hóa và nâng cao sức mạnh mềm quốc gia trong bối cảnh chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi căn bản chuỗi giá trị ngành.
Xuất bản - hạ tầng mềm của quốc gia trong kỷ nguyên số
Nếu hạ tầng giao thông tạo dòng chảy hàng hóa, hạ tầng số tạo dòng chảy dữ liệu, thì xuất bản chính là hạ tầng mềm của quốc gia - hạ tầng của tri thức, tư tưởng và sáng tạo. Một nền xuất bản phát triển không chỉ tạo ra nhiều đầu sách mà còn tạo nên dòng chảy tri thức, góp phần hình thành xã hội học tập, nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và nuôi dưỡng năng lực đổi mới sáng tạo của đất nước.
Trong nền kinh tế tri thức, giá trị của xuất bản không chỉ đo bằng số lượng sách phát hành hay doanh thu hàng năm. Điều quan trọng hơn là khả năng tạo lập tài sản trí tuệ, bảo tồn ký ức dân tộc, truyền bá giá trị văn hóa và hình thành nền tảng tri thức cho sự phát triển lâu dài. Đặc biệt, trong thời đại AI, xuất bản mang sứ mệnh mới: cung cấp nguồn dữ liệu tri thức chất lượng cao, đã được biên tập, thẩm định và kiểm chứng, phục vụ phát triển các mô hình AI tiếng Việt. Điều này đặt ra yêu cầu đẩy mạnh số hóa, chuẩn hóa dữ liệu, xây dựng kho tri thức số quốc gia và hoàn thiện cơ chế bảo vệ bản quyền trong môi trường số.
Doanh thu khiêm tốn, tiềm năng lớn
So với quy mô nền kinh tế, doanh thu hơn 4.500 tỉ đồng của ngành xuất bản vẫn còn khá khiêm tốn. Tuy nhiên, giá trị thực sự không chỉ nằm ở doanh thu trực tiếp. Một cuốn sách có thể tạo ra giá trị qua sách điện tử, sách nói, dịch thuật, chuyển nhượng bản quyền, chuyển thể phim, sân khấu, trò chơi điện tử, học liệu số... Chính khả năng lan tỏa này tạo nên chuỗi giá trị bền vững trong nền kinh tế sáng tạo.
Trong nhiệm kỳ Quốc hội khóa XVI, tư duy lập pháp đã đổi mới theo hướng đồng hành cùng Chính phủ tháo gỡ điểm nghẽn thể chế, khơi thông nguồn lực. Đối với lĩnh vực văn hóa, Quốc hội không chỉ sửa đổi từng đạo luật riêng lẻ mà đang hoàn thiện hệ sinh thái thể chế cho công nghiệp văn hóa (CNVH) qua các luật như Di sản văn hóa, Báo chí, Quảng cáo, Điện ảnh, Thư viện, Sở hữu trí tuệ và các quy định về dữ liệu, khoa học công nghệ. Trong tổng thể đó, Luật Xuất bản (sửa đổi) là một mắt xích quan trọng.
Kiến tạo hệ sinh thái phát triển ngành
Tư duy xây dựng Luật Xuất bản không nên dừng ở quản lý hoạt động xuất bản mà cần hướng đến kiến tạo hệ sinh thái phát triển, bao gồm nhà xuất bản, doanh nghiệp phát hành, nền tảng số, tác giả, dịch giả, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp công nghệ, thị trường bản quyền và các ngành công nghiệp sáng tạo khác. Như vậy, Quốc hội không chỉ thực hiện quyền lập pháp mà còn góp phần kiến tạo mô hình phát triển mới cho ngành xuất bản và CNVH Việt Nam.
Sau hơn mười năm thi hành, Luật Xuất bản 2012 đã tạo nền tảng pháp lý quan trọng, nhưng sự phát triển nhanh của chuyển đổi số, thương mại điện tử, AI và các nền tảng xuyên biên giới đã làm thay đổi căn bản chuỗi giá trị ngành. Mặc dù tăng trưởng tích cực, quy mô ngành vẫn chưa tương xứng tiềm năng: thị trường bản quyền nhỏ, xuất khẩu hạn chế, tỷ trọng xuất bản số thấp, khai thác tài sản trí tuệ còn dư địa, năng lực cạnh tranh của nhiều nhà xuất bản còn hạn chế. Tăng trưởng mới chủ yếu về quy mô, chưa có đột phá về chất lượng và giá trị gia tăng.
Hoàn thiện thể chế, thúc đẩy đổi mới sáng tạo
Dự thảo Luật sửa đổi cần tiếp tục thể chế hóa tư duy kiến tạo phát triển qua hoàn thiện cơ chế cho nhà xuất bản trọng điểm, thúc đẩy chuyển đổi số, phát triển xuất bản điện tử, hoàn thiện chính sách bản quyền, khuyến khích đổi mới sáng tạo, cắt giảm thủ tục hành chính, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tư nhân tham gia đầu tư và mở rộng hợp tác quốc tế. Đặc biệt, cần coi bản quyền là tài sản có giá trị kinh tế cao. Một tác phẩm có giá trị không chỉ tạo doanh thu từ phát hành sách mà còn có thể chuyển thể thành phim, chương trình truyền hình, sân khấu, trò chơi điện tử, học liệu số... Phát triển thị trường bản quyền chính là phát triển thị trường tài sản trí tuệ, nền tảng của kinh tế sáng tạo.
Mọi thành tựu của ngành xuất bản chỉ thực sự có ý nghĩa khi được chuyển hóa thành sự phát triển văn hóa đọc trong xã hội. Hoàn thiện Luật Xuất bản không chỉ nhằm phát triển thị trường sách mà còn góp phần tạo môi trường thuận lợi để lan tỏa văn hóa đọc trong gia đình, nhà trường và cộng đồng, khuyến khích người dân tiếp cận tri thức, đặc biệt là thế hệ trẻ trong môi trường số.
Bài học quốc tế cho Việt Nam
Nhiều quốc gia đã chứng minh xuất bản là ngành công nghiệp chiến lược. Hàn Quốc xây dựng hệ sinh thái nội dung sáng tạo kết nối xuất bản với điện ảnh, âm nhạc, trò chơi điện tử, tạo nên sức lan tỏa toàn cầu của làn sóng Hallyu. Nhật Bản phát triển mạnh thị trường bản quyền, đưa manga thành sản phẩm văn hóa có giá trị kinh tế hàng đầu. Trung Quốc đầu tư lớn cho xuất bản số, xây dựng tập đoàn xuất bản hiện đại và nền tảng đọc trực tuyến quy mô lớn. Nhiều nước châu Âu chú trọng bảo vệ quyền tác giả, thúc đẩy dịch thuật và xuất khẩu bản quyền.
Điểm chung của các mô hình thành công là Nhà nước không làm thay thị trường mà tập trung xây dựng thể chế, đầu tư cho hạ tầng tri thức, bảo vệ tài sản trí tuệ và tạo môi trường thuận lợi cho doanh nghiệp. Đó là bài học quan trọng cho Việt Nam trong quá trình hoàn thiện Luật sửa đổi. Lịch sử nhân loại cho thấy mọi quốc gia hùng cường đều được xây dựng trên nền tảng tri thức, được hình thành, lưu giữ và lan tỏa qua giáo dục, nghiên cứu khoa học và xuất bản. Đầu tư cho xuất bản chính là đầu tư cho tương lai dân tộc.
Giá trị lớn nhất của xuất bản
Hơn 597 triệu bản sách được xuất bản trong một năm và doanh thu hơn 4.500 tỉ đồng là những kết quả đáng ghi nhận, nhưng đó chưa phải là giá trị lớn nhất của ngành. Giá trị lớn nhất là góp phần hình thành con người, lan tỏa tri thức, bồi đắp văn hóa đọc, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và nâng cao sức mạnh mềm quốc gia. Doanh thu có thể đo bằng tiền, nhưng giá trị tri thức được đo bằng chất lượng nguồn nhân lực, năng lực sáng tạo và vị thế của đất nước trong tương lai. Sức mạnh mềm của một quốc gia không chỉ tạo nên bởi điện ảnh, âm nhạc hay du lịch, mà còn bắt đầu từ những cuốn sách làm thay đổi nhận thức con người. Xuất bản không chỉ lan tỏa tri thức mà còn lan tỏa hình ảnh, giá trị và bản sắc Việt Nam ra thế giới.
Trong kỷ nguyên tri thức trở thành nguồn lực quan trọng nhất, hoàn thiện Luật sửa đổi, bổ sung một số điều Luật Xuất bản không chỉ xây dựng hành lang pháp lý hiện đại mà còn kiến tạo hạ tầng tri thức đất nước, phát triển CNVH, thúc đẩy kinh tế sáng tạo và nâng cao sức mạnh mềm Việt Nam. Một nền xuất bản hiện đại sẽ tạo ra nhiều tri thức hơn, nhiều giá trị văn hóa hơn, nhiều sáng tạo hơn và nhiều cơ hội phát triển hơn, hiện thực hóa khát vọng xây dựng Việt Nam thành quốc gia phát triển, hùng cường và thịnh vượng vào năm 2045.
