Sau những câu chuyện ly hôn nghìn tỉ, những lá đơn với lý do khó tin hay tranh chấp gay gắt về con cái, tài sản, câu hỏi lớn đặt ra: vì sao ngày càng nhiều cuộc hôn nhân đổ vỡ? Theo các chuyên gia, nhìn nhận ly hôn chỉ là thất bại của hai cá nhân là chưa đủ. Đằng sau mỗi cuộc chia tay là những biến đổi của xã hội hiện đại, tổn thương tâm lý kéo dài và hệ lụy cho thế hệ sau.
Ly hôn không chỉ bắt đầu từ hai con người
PGS-TS Nguyễn Đức Lộc, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Đời sống xã hội (SocialLife), cho rằng lý giải ly hôn chỉ từ góc độ tính cách hay mâu thuẫn vợ chồng chưa phản ánh đầy đủ bản chất vấn đề. Ông dẫn thực tế tại Đồng bằng sông Cửu Long, nơi mỗi năm ghi nhận hàng nghìn cặp ly hôn, ly thân. Nếu chỉ vài trường hợp, có thể quy về nguyên nhân cá nhân. Nhưng khi con số tăng đều qua các năm, cần nhìn sâu vào cách xã hội vận hành.
Áp lực mưu sinh, di cư lao động, làm việc theo ca, tăng giờ làm khiến các thành viên trong gia đình ngày càng ít thời gian dành cho nhau. Nhiều cặp vợ chồng từ nông thôn lên thành phố làm việc trong khu công nghiệp, sáng đi tối về, thậm chí lệch ca, hiếm khi có thời gian trò chuyện hay vun đắp tình cảm. "Hôn nhân là tiến trình cùng nhau kiến tạo gia đình mới. Nhưng khi cấu trúc xã hội khiến con người ít cơ hội tương tác, thấu hiểu thì duy trì hôn nhân cũng khó khăn hơn", ông Lộc phân tích.
Những tổn thương tâm lý tích tụ
Dưới góc nhìn tâm lý học, thạc sĩ Võ Minh Thành, giảng viên Trường đại học Sư phạm TP.HCM, cho rằng phía sau tờ đơn ly hôn thường là nhiều năm tích tụ tổn thương không còn khả năng hóa giải. "Có người cảm thấy bị kiểm soát trong chính gia đình. Có người cho rằng hy sinh suốt nhiều năm chưa bao giờ được ghi nhận. Có người không chấp nhận việc người cũ sống tốt hơn sau ly hôn nên quay lại tranh chấp quyền nuôi con. Những hành vi tưởng khó hiểu đều xuất phát từ nhu cầu cảm xúc và tổn thương chưa được nhận diện đúng cách", ông Thành nói.
Các chuyên gia chỉ ra nhiều vụ kiện sau ly hôn không còn đơn thuần là tranh chấp tài sản hay quyền nuôi con, mà là cuộc giằng co giữa lòng tự trọng bị tổn thương, cảm giác bị phản bội, nỗi sợ bị thay thế hoặc nhu cầu chứng minh bản thân không thất bại.
Đứa trẻ không nên là người gánh hậu quả
Theo các chuyên gia, điều đáng lo ngại nhất không phải là cha mẹ ly hôn, mà là cách người lớn ứng xử sau khi hôn nhân kết thúc. Thạc sĩ Võ Minh Thành cho biết không ít đứa trẻ bị đặt vào vị trí phải lựa chọn giữa cha và mẹ, bị nghe một bên nói xấu bên còn lại, bị cấm gặp cha hoặc mẹ, thậm chí trở thành "người đưa tin" hay công cụ gây áp lực sau ly hôn. Những tình huống này khiến trẻ rơi vào xung đột trung thành: yêu cả cha lẫn mẹ nhưng nghĩ mình buộc phải chọn một người. Nhiều trẻ tự trách bản thân: "Có phải vì con không ngoan nên ba mẹ mới chia tay?".
Nếu không được giải thích và hỗ trợ phù hợp, trẻ có thể buồn bã, lo âu, học tập sa sút, thu mình hoặc chống đối. Tuy nhiên, ông Thành nhấn mạnh không phải mọi đứa trẻ có cha mẹ ly hôn đều mang sang chấn lâu dài. Điều quyết định là cách cha mẹ đối xử với nhau sau ly hôn. "Cha mẹ có thể không còn là vợ chồng nhưng vẫn có thể là những người cha, người mẹ tử tế. Điều trẻ cần không phải lúc nào cũng là cha mẹ sống chung một nhà, mà là cảm giác mình vẫn được yêu thương, được bảo vệ và không bị bỏ lại", ông nói.
Quan điểm này gặp nhau với góc nhìn xã hội học của PGS-TS Nguyễn Đức Lộc. Ông cho rằng ly hôn không chỉ tác động đến mối quan hệ vợ chồng mà còn để lại hệ lụy lâu dài đối với con cái và xã hội. Những đứa trẻ lớn lên trong gia đình đổ vỡ có thể mang theo tổn thương tâm lý kéo dài. Xa hơn, tỷ lệ ly hôn gia tăng liên quan đến tỷ suất sinh, cấu trúc dân số và phát triển bền vững. Ông Lộc dẫn ví dụ Hàn Quốc đã phải cảnh báo về nguy cơ suy giảm dân số nếu không có chính sách hỗ trợ gia đình và khuyến khích sinh con.
Giữ một cuộc hôn nhân hay giữ những giá trị gia đình?
Theo thạc sĩ Võ Minh Thành, không phải mọi cuộc hôn nhân đều cần được níu kéo bằng mọi giá. Nếu đứa trẻ lớn lên trong môi trường đầy cãi vã, bạo lực, xúc phạm hay kiểm soát, việc cha mẹ tiếp tục sống chung chưa chắc mang lại điều tốt đẹp. Trẻ học từ cách cha mẹ đối xử với nhau mỗi ngày, không phải từ lời dạy. "Một cuộc chia tay văn minh đôi khi lành mạnh hơn một cuộc hôn nhân chỉ còn hình thức", ông nói và nhấn mạnh sau ly hôn cha mẹ cần hợp tác nuôi dạy con, thống nhất nguyên tắc về học tập, sức khỏe, sinh hoạt và không biến con thành công cụ trả đũa nhau.
Trong các vụ tranh chấp quyền nuôi con, ông Thành cho rằng câu hỏi quan trọng không phải "ai giành được đứa trẻ" mà là "điều gì tốt nhất cho sự phát triển của đứa trẻ". Quyền nuôi con không phải phần thưởng cho người thắng hay hình phạt cho người thua.
Ở góc độ rộng hơn, PGS-TS Nguyễn Đức Lộc cho rằng nếu chỉ tập trung giải quyết từng trường hợp ly hôn riêng lẻ thì khó tạo ra thay đổi. Xã hội cần chuyển từ tư duy phát triển trọng tâm vào tăng trưởng kinh tế sang triết lý phát triển hài hòa và thịnh vượng chung. Các địa phương cần tạo việc làm tại chỗ để người dân không buộc phải di cư vì sinh kế. Cần quan tâm nhiều hơn đến chất lượng đời sống gia đình, sự cân bằng giữa công việc và cuộc sống cũng như các mối quan hệ cộng đồng. "Khi duy trì được các tương quan xã hội, sự gắn kết của gia đình và cộng đồng thì những yếu tố dẫn đến ly hôn, ly thân cũng giảm đi. Nếu chỉ xem đó là lỗi cá nhân thì rất khó giải quyết, bởi vấn đề đã len lỏi vào chính sách xã hội đang vận hành", ông nhận định.
Cuối cùng, điều đáng suy ngẫm không nằm ở ai đúng, ai sai hay ai thắng, ai thua. Điều quan trọng là làm thế nào để mỗi gia đình có thêm điều kiện gìn giữ sự kết nối, và nếu buộc phải chia tay, người lớn vẫn đủ bình tĩnh, trách nhiệm để không biến con trẻ thành người gánh chịu tổn thương kéo dài nhất.
