Trong tâm lý học, lý tưởng hóa là một cơ chế phòng vệ phổ biến, giúp con người tạm thời thoát khỏi những cảm xúc đau đớn hoặc mâu thuẫn nội tâm. Theo Joseph Burgo, tác giả cuốn sách tâm lý học nổi tiếng, lý tưởng hóa hoạt động tương tự như sự phân tách tâm lý – một cách đơn giản hóa các vấn đề phức tạp để tránh sự bất lực hoặc tổn thương.
Lý tưởng hóa trong tình yêu và những ảo tưởng ban đầu
Khi bắt đầu một mối tình mới, người ta thường nhìn đối phương qua lăng kính hoàn hảo: không khuyết điểm, không thiếu sót. Đoạn trích trong bộ phim “Đêm trắng ở Seattle” (1993) với lời thoại của Sam: “Ngay từ lần đầu gặp mặt tôi đã biết cô ấy là định mệnh của đời mình. Nó giống như trở về nhà… chỉ là đến nơi mà tôi chưa từng đặt chân tới” là một minh họa điển hình. Tuy nhiên, theo thời gian, sự lý tưởng hóa mất dần, và khi con người thật xuất hiện, sự vỡ mộng có thể khiến mối quan hệ tan vỡ.
Burgo chỉ ra rằng lý tưởng hóa không chỉ nhắm đến người khác, mà còn có thể hướng đến trải nghiệm hoặc chính bản thân. Lý tưởng hóa trải nghiệm là khi ta tin rằng một sự kiện nào đó sẽ giải quyết mọi vấn đề, mang lại hạnh phúc trọn vẹn. Lý tưởng hóa bản thân là ảo tưởng về sự hoàn hảo, không có lỗi lầm, thường thấy ở những người ái kỷ – họ cố tin mình là người xinh đẹp, được ngưỡng mộ và ghen tị, nhằm che giấu sự tự ti vô thức.
Lý tưởng hóa như một liều thuốc chống trầm cảm
Nhiều người dùng tình yêu lãng mạn như một chất gây nghiện để giải tỏa khỏi trầm cảm và đau đớn. Họ không yêu vì tình yêu đích thực, mà vì khao khát kết quả từ tình yêu: sự phấn khích, hưng phấn tạm thời. Khi mối quan hệ kết thúc, họ lại đối diện với thực tại và những vấn đề cũ. Sự thăng trầm trong các mối tình lãng mạn liên tiếp gợi nhắc đến chứng rối loạn hưng – trầm cảm, nơi mà giai đoạn hưng cảm (hoặc hưng cảm nhẹ) là cách để thoát khỏi cảm giác chán nản.
Theo Burgo, lý tưởng hóa là một lời nói dối tự trấn an. Nó đưa ra giải pháp đơn giản cho những khó khăn mà vô thức không dám đối mặt. Một người bạn liên tục yêu rồi ghét, say mê rồi vỡ mộng, thực chất đang dùng lý tưởng hóa để phòng vệ chống lại trầm cảm tiềm ẩn. Khi biện pháp này thất bại, anh ta rơi vào cay đắng và nhớ lại những nỗi đau muốn trốn tránh.
Ba hình thức lý tưởng hóa và tác động tâm lý
Cuốn sách của Joseph Burgo phân tích chi tiết ba hình thức: lý tưởng hóa một người, một trải nghiệm và chính bản thân. Mỗi hình thức đều là cơ chế phòng vệ, nhưng nếu lạm dụng, chúng dẫn đến thất vọng, tổn thương và mất kết nối với thực tế. Ví dụ, lý tưởng hóa người yêu là cách chạy trốn thực tế phổ biến, nhưng cuối cùng ai cũng phải đối diện với sự thật về đối phương và chính mình.
Để chống đỡ lại cảm giác mâu thuẫn vừa yêu vừa ghét, Burgo khuyên rằng mọi cảm xúc chỉ là nhất thời. Hiểu được điều này giúp ta tránh rơi vào vòng xoáy lý tưởng hóa rồi vỡ mộng, thay vào đó xây dựng các mối quan hệ dựa trên sự chấp nhận lẫn nhau.
