Dự án VWAI: Nhịp cầu kết nối quá khứ và hiện tại
Chiến tranh đã lùi xa, nhưng nỗi đau mất mát và công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ vẫn là trăn trở lớn của Đảng, Nhà nước và toàn xã hội Việt Nam. Theo số liệu thống kê chưa đầy đủ, trong giai đoạn kháng chiến 1945-1975, gần 1,2 triệu liệt sĩ đã hy sinh; hiện còn khoảng 200.000 liệt sĩ chưa tìm thấy hài cốt và khoảng 300.000 hài cốt đã quy tập nhưng chưa xác định danh tính.
Khởi nguồn từ sự hợp tác quốc tế
Trước thực tế đó, Chính phủ Hoa Kỳ đã khởi xướng và tài trợ dự án VWAI, với mục tiêu cung cấp thông tin, xác định tọa độ và đưa những người con còn nằm lại chiến trường trở về với gia đình sau hơn nửa thế kỷ. Dự án do Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ Việt Nam Sam Johnson (VNCA) cùng Viện Hòa bình và Xung đột (IPAC) thuộc Đại học Công nghệ Texas chủ trì nghiên cứu, khai thác tài liệu lưu trữ.
Trọng tâm của dự án là giải mã khối tư liệu CDEC, còn gọi là “Hồ sơ Chứng tích chiến tranh”, bao gồm thư tay, nhật ký, giấy tờ tùy thân của chiến sĩ Quân giải phóng và Bộ đội miền Bắc bị thu giữ từ 1954-1975. Sau phân tích tình báo, các tài liệu được chụp vi phim trước khi bản gốc bị tiêu hủy.
Kho tàng dữ liệu đồ sộ và ý nghĩa nhân văn
Hiện VNCA lưu trữ khoảng 2,7 triệu trang tài liệu, trong đó có hơn 261.000 hồ sơ chứng tích. Mỗi hồ sơ gắn mã định danh và số đăng ký, phản ánh bối cảnh, thời điểm, tọa độ thu giữ, giúp xác định vị trí mộ phần tiềm năng của liệt sĩ.
Dù dự án chính thức khởi động năm 2026, từ 2023-2025, Tổ chức Trái tim người lính Việt Nam đã phối hợp với phía Hoa Kỳ sàng lọc và giải mã hình ảnh vi phim. Đại tá, nhà văn Đặng Vương Hưng, người Việt Nam duy nhất tham gia dự án, đã góp phần tìm kiếm nhân chứng và trao trả hồ sơ cho hơn 40 thân nhân liệt sĩ và cựu chiến binh.
Tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ không chỉ là trách nhiệm mà còn là mệnh lệnh từ trái tim. Dù là bản sao điện tử hay trang in đen trắng, những kỷ vật này mang giá trị tinh thần to lớn. Nhiều gia đình xúc động khi nhìn lại bút tích người thân sau hơn nửa thế kỷ, có nơi đặt hồ sơ trên bàn thờ hoặc tổ chức lễ truy điệu.
Thách thức và lời kêu gọi cộng đồng
Theo Đại tá Đặng Vương Hưng, với hơn 261.000 hồ sơ, nếu mỗi ngày biên soạn một bộ, quá trình có thể kéo dài hơn 700 năm. Do đó, nỗ lực này cần sự chung tay của cơ quan chức năng và toàn xã hội.
Dự án VWAI không chỉ hỗ trợ tìm kiếm người mất tích mà còn thúc đẩy hợp tác, hòa giải và hàn gắn vết thương chiến tranh giữa Việt Nam và Hoa Kỳ. Ban tổ chức kêu gọi gia đình có người thân mất tích trong chiến tranh, không phân biệt chiến tuyến, liên hệ cung cấp thông để đối chiếu với kho lưu trữ.
Mỗi dữ liệu được xác minh là thêm hy vọng để những người lính “trở về” với gia đình, xoa dịu nỗi đau chiến tranh bằng tình người và lòng nhân ái.
