Người cao tuổi thường mang tâm lý bất an, lo lắng về sức khỏe và tiết kiệm, khiến họ trở thành mục tiêu dễ dàng của các đối tượng lừa đảo. Những chiêu trò như trải nghiệm miễn phí, quà tặng tri ân hay tour du lịch 0 đồng đang ngày càng tinh vi, nhắm thẳng vào nhóm đối tượng này.
Những cái bẫy '0 đồng' và quà tặng tri ân
Bà Ngọc (68 tuổi, ngụ Đồng Tháp) là một ví dụ điển hình. Năm trước, bà được hàng xóm rủ đến một cơ sở trải nghiệm máy trị liệu miễn phí. Tại đây, nhân viên thường xuyên hỏi thăm, tạo cảm giác gần gũi, khiến bà trở thành khách quen và ngày nào cũng tới. Sau một thời gian, bà bắt đầu mua nhiều loại thực phẩm chức năng được giới thiệu hỗ trợ xương khớp, huyết áp, tuần hoàn máu, giấc ngủ… với tổng số tiền hàng chục triệu đồng. Dù con gái can ngăn, bà vẫn chi hơn 200 triệu đồng mua máy trị liệu cùng các thiết bị, sản phẩm chăm sóc sức khỏe. Sau khi bán được hàng, công ty gần như bỏ mặc khách hàng, khiến những thiết bị trị giá hàng trăm triệu đồng bị bỏ xó. Khi bà Ngọc không còn tiền mua thêm, thái độ thân thiết của nhân viên cũng thay đổi. Người nhà sau đó phát hiện nhiều sản phẩm cùng loại được bán trên thị trường với giá thấp hơn nhiều.
Tương tự, bà Nguyễn Thị Diệp (66 tuổi, ngụ P.Phước Long, TP.HCM) nhận được cuộc điện thoại từ nhân viên tự xưng là hãng taxi, thông báo chương trình tri ân với món quà 2 triệu đồng. Tin lời, bà sắp xếp thời gian tham dự, nhưng đến nơi mới phát hiện đó là buổi quảng cáo giới thiệu sản phẩm. Món quà 2 triệu đồng thực chất là số tiền được giảm giá nếu mua máy massage, băng chân…
Chiêu trò du lịch 0 đồng tái xuất
Thời gian gần đây, chiêu mời gọi du lịch '0 đồng' đang nở rộ trở lại, nhắm vào người cao tuổi, về hưu, neo đơn. Các chương trình được quảng cáo dưới danh nghĩa tri ân khách hàng, chăm sóc sức khỏe cộng đồng hoặc hỗ trợ tham quan, lễ chùa. Để thu hút, đơn vị tổ chức đưa ra nhiều ưu đãi: miễn phí chuyến đi, hỗ trợ ăn uống, phương tiện di chuyển và tặng quà. Tuy nhiên, thay vì tham quan, người tham gia thường bị đưa tới các hội thảo, điểm giới thiệu sản phẩm hoặc cơ sở kinh doanh không rõ ràng. Tại đây, thực phẩm chức năng, thuốc Đông y, thiết bị chăm sóc sức khỏe, đồ gia dụng được quảng cáo với công dụng đặc biệt như hỗ trợ điều trị bệnh, kéo dài tuổi thọ.
Đáng chú ý, người tham gia bị tác động bằng nhiều thủ thuật tâm lý: người đóng giả khách hàng kể chuyện chữa bệnh kỳ diệu, quảng cáo hiệu quả sản phẩm, quà tặng và giảm giá chỉ có hiệu lực trong thời gian ngắn. Nhiều người vì tin tưởng hoặc ngại từ chối trước đám đông đã bỏ số tiền lớn mua sản phẩm với giá cao hơn nhiều so với giá trị thực.
Giải pháp từ gia đình và cộng đồng
Trao đổi với PV Thanh Niên, ông Ngô Minh Hiếu, Giám đốc dự án Chống Lừa Đảo (Chongluadao.vn), chia sẻ: 'Thực tiễn phòng chống tội phạm chỉ ra rằng công nghệ chặn lọc chỉ giải quyết được phần ngọn, chính sự quan tâm của gia đình và sự bao bọc của cộng đồng mới là hàng rào miễn dịch hiệu quả nhất giúp người cao tuổi chống lại các thủ đoạn lừa đảo tinh vi.' Theo ông, con cháu không chỉ hỗ trợ tài chính mà phải trở thành 'cố vấn kỹ thuật' và 'chuyên gia tâm lý' cho ông bà, cha mẹ. Liệu pháp 'vắc xin tinh thần' là thường xuyên cập nhật: trong bữa cơm hoặc cuộc gọi, hãy kể lại các vụ lừa đảo mới trên báo đài và để họ tự rút ra bài học. Đối với lừa đảo công nghệ cao, con cháu cần chủ động thực hiện biện pháp bảo vệ thụ động trên thiết bị của họ: cài đặt hạn mức chuyển khoản thấp trên ứng dụng ngân hàng (tối đa 5-10 triệu đồng/ngày) để giảm thiểu thiệt hại; đăng ký dịch vụ thông báo biến động số dư qua số điện thoại của con cái (nếu được sự đồng thuận) để kịp thời phát hiện giao dịch bất thường.
Ông Võ Đỗ Thắng, Giám đốc Trung tâm đào tạo an ninh mạng Athena, nhận định: 'Hiện nay tội phạm mạng thường xuyên tấn công người lớn tuổi nhằm chiếm quyền kiểm soát thiết bị, tài khoản ngân hàng hoặc các ứng dụng quan trọng để chiếm đoạt tiền. Thứ hai, mục tiêu có thể là thông tin về con cháu, người thân và các mối quan hệ gia đình. Sau khi thu thập đủ dữ liệu, đối tượng dựng lên tình huống cha mẹ bị bệnh, gia đình gặp việc khẩn cấp, cần tiền gấp… rồi giả danh người thân yêu cầu chuyển tiền. Càng nắm nhiều thông tin thật, kịch bản lừa đảo càng dễ tạo lòng tin. Thứ ba, tội phạm lợi dụng hạn chế kiến thức công nghệ của người lớn tuổi để lập tài khoản Zalo hoặc mạng xã hội giả mạo con cháu, sử dụng đúng tên và hình ảnh người thân, gửi đường link độc hại, dụ nạn nhân cung cấp thông tin hoặc khai thác dữ liệu về tài sản, bất động sản, giấy tờ và thành viên gia đình.' Khó khăn lớn nhất là cảnh báo từ con cháu đôi khi chưa đủ sức thuyết phục người lớn tuổi.
Tăng cường vai trò của cộng đồng
Ông Võ Đỗ Thắng cho rằng phòng chống lừa đảo mạng cần thêm một lá chắn ngay tại cộng đồng. Tổ dân phố, hội đoàn và công an khu vực có thể chủ động tiếp cận các gia đình có người lớn tuổi, thường xuyên phổ biến thủ đoạn mới và hướng dẫn xử lý khi gặp tình huống nghi ngờ. Ông Ngô Minh Hiếu gợi ý: 'Tổ dân phố, Hội người cao tuổi, Hội phụ nữ và các tổ chức đoàn thể cần thay đổi phương thức tuyên truyền từ đọc văn bản sang hình thức trực quan, sinh động và gần gũi hơn như tổ chức các buổi diễn tiểu phẩm ngắn dựng lại các tình huống lừa đảo điển hình (giả danh công an, bán thuốc thần dược...). Việc nhìn thấy tận mắt kịch bản lừa đảo giúp người cao tuổi dễ dàng hình dung và nhận diện khi gặp thực tế, từ đó nâng cao tinh thần cảnh giác.'
Để giúp người lớn tuổi tránh rơi vào các kịch bản lừa đảo ngày càng tinh vi, cần phát huy văn hóa 'tình làng nghĩa xóm', các tổ dân phố cần quan tâm đặc biệt đến các hộ người cao tuổi sống một mình, neo đơn; khuyến khích hàng xóm để mắt khi thấy có người lạ thường xuyên lui tới nhà người cao tuổi hoặc thấy người cao tuổi có biểu hiện lo lắng, hay ra ngân hàng rút tiền bất thường.
