Mỹ mở rộng phong tỏa toàn cầu với Iran: Hợp pháp hay thách thức thực thi?
Chiến dịch phong tỏa mở rộng của Mỹ nhắm vào mọi tàu hỗ trợ Iran trên biển quốc tế đang gây tranh cãi sâu sắc về mặt pháp lý và hiệu quả thực tế. Dù có tiền lệ lịch sử đáng kể, động thái này đặt ra nhiều câu hỏi phức tạp trong bối cảnh căng thẳng giữa Washington và Tehran leo thang.
Tranh cãi về tính hợp pháp của lệnh phong tỏa
Tuần qua, quân đội Mỹ đã công bố việc mở rộng phạm vi phong tỏa đối với các tàu ra vào cảng Iran, tuyên bố sẽ truy đuổi mọi tàu hỗ trợ Tehran bất kể đang hoạt động ở vùng biển quốc tế hay treo cờ quốc gia nào. Tướng Dan Caine, Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân, nhấn mạnh rằng các lực lượng Mỹ ngoài Trung Đông cũng sẽ tham gia ngăn chặn hoạt động vận tải liên quan Iran.
Theo các chuyên gia, việc mở rộng phong tỏa phản ánh sự gắn kết giữa chính sách trừng phạt kinh tế lâu nay của Washington với chiến dịch quân sự hiện tại. Tuy nhiên, quyết định này kéo theo hàng loạt vấn đề pháp lý và vận hành phức tạp.
Ông James R. Holmes, Chủ nhiệm chiến lược hàng hải tại Học viện Hải chiến Mỹ, cho biết: "Về mặt pháp lý, phong tỏa hải quân được xem là một hành động chiến tranh, và do đó có thể được coi là hợp pháp trong chừng mực chiến dịch quân sự hiện tại là hợp pháp."
Dù vậy, Mỹ chưa chính thức tuyên chiến với Iran, nên giữa hai nước không tồn tại tình trạng chiến tranh theo nghĩa pháp lý. Ông Holmes lưu ý rằng những cuộc chiến không tuyên bố chính thức lại phổ biến hơn là ngoại lệ trong lịch sử Mỹ, thường được biện minh bằng các nghị quyết của Quốc hội, Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc hoặc NATO.
Bà Jennifer Kavanagh, Giám đốc phân tích quân sự tại tổ chức Defense Priorities, nhận định: "Ở góc độ luật quốc tế, tính hợp pháp của lệnh phong tỏa mơ hồ hơn nhiều. Để được coi là hợp pháp, một lệnh phong tỏa phải hiệu quả - tức là có thể thực thi và thực sự được thực thi."
Một số quan điểm cho rằng ý tưởng về một "phong tỏa toàn cầu" là không phù hợp ngay từ bản chất vì phạm vi quá rộng. Tuy nhiên, lịch sử từng ghi nhận nhiều chiến dịch phong tỏa quy mô lớn, như trong Thế chiến II khi các quốc gia thực thi phong tỏa hải quân trên phạm vi toàn cầu.
Thách thức lớn trong việc thực thi phong tỏa
Việc thực thi phong tỏa trên diện rộng luôn là thách thức lớn đối với bất kỳ quốc gia nào. Ông Holmes giải thích: "Biển cả quá rộng lớn, trong khi ngay cả lực lượng hải quân hay tuần duyên lớn nhất cũng trở nên nhỏ bé khi so sánh."
Tính "hiệu quả" của phong tỏa Mỹ sẽ phụ thuộc vào việc Washington có đủ tàu chiến, máy bay, lực lượng kiểm tra và năng lực tình báo để duy trì hay không. Ông cũng cho rằng phong tỏa không cần "kín kẽ tuyệt đối" để đáp ứng tiêu chuẩn pháp lý, và việc đánh giá hiệu quả trên thực tế sẽ rất khó đối với các quan sát viên bên ngoài.
Trong thực tiễn, việc thực thi có thể mang tính chọn lọc. Ông Holmes nói thêm: "Lãnh đạo có thể âm thầm cho phép một số tàu đi qua nếu phù hợp với lợi ích quốc gia. Chẳng hạn, với hội nghị thượng đỉnh sắp tới giữa Tổng thống Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình, Washington có thể không muốn gây căng thẳng bằng cách cản trở nguồn dầu nhập khẩu của Trung Quốc."
Bối cảnh leo thang căng thẳng và chiến lược của Mỹ
Việc mở rộng phong tỏa là một phần trong chiến lược gây sức ép kinh tế lâu dài đối với Iran, nhưng cũng phản ánh sự điều chỉnh chiến thuật của chính quyền Trump. Trong giai đoạn đầu xung đột, Mỹ từng tạm nới lỏng trừng phạt đối với dầu mỏ Iran trên biển nhằm giảm áp lực lên giá năng lượng toàn cầu.
Ông James Kraska, giáo sư luật hàng hải quốc tế, nhận định: "Phong tỏa là sự mở rộng trong thời chiến của các biện pháp trừng phạt kinh tế hiện hữu. Nếu trong thời bình, các lệnh trừng phạt là công cụ làm suy yếu kinh tế Iran, thì nay phong tỏa trở thành một bước leo thang mang tính động năng."
Thông báo của Tướng Caine được đưa ra chỉ một ngày sau khi Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent công bố "Chiến dịch Cơn thịnh nộ Kinh tế" - được mô tả là "phiên bản tài chính của một chiến dịch ném bom", bao gồm các lệnh trừng phạt thứ cấp đối với các tổ chức quốc tế có giao dịch với Iran.
Bà Kavanagh cho biết: "Việc mở rộng phong tỏa đánh dấu một bước leo thang đáng kể của Mỹ. Tuy nhiên, điều này khó có thể làm thay đổi đáng kể tính toán của Tehran. Với Iran, đây là cuộc chiến mang tính sống còn và họ sẽ không dễ dàng nhượng bộ."
Bà cũng nhấn mạnh rằng áp lực kinh tế có thể phát huy tác dụng trong dài hạn, nhưng Tổng thống Trump dường như không đủ kiên nhẫn để chờ đợi một thỏa thuận như vậy. Động thái này diễn ra trong bối cảnh eo biển Hormuz - tuyến huyết mạch kinh tế toàn cầu - gần như tê liệt với tàu thương mại, và lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần giữa Mỹ và Iran sắp hết hiệu lực.
