Bài học từ Đà Nẵng hơn 25 năm trước
Những ngày này, hình ảnh các căn nhà siêu mỏng lộ ra sau khi mặt bằng được dọn dẹp để thi công cải tạo rạch Xuyên Tâm tại TP.HCM thu hút sự chú ý. Với những người từng theo dõi quá trình đô thị hóa ở Đà Nẵng, cảnh tượng này gợi nhớ câu chuyện hơn 25 năm trước, dù hướng xử lý khi đó đã khác.
Khoảng đầu những năm 2000, gần như toàn bộ TP.Đà Nẵng là một đại công trường với nhiều dự án mở đường. Kế hoạch giải phóng mặt bằng được tính theo tim dự án, khiến nhiều hộ dân bị thu hồi phần lớn diện tích nhà, chỉ còn lại một rẻo đất nhỏ. Nếu thực hiện giải tỏa theo đúng kế hoạch, những căn nhà siêu mỏng chắc chắn sẽ xuất hiện.
Thành phố Đà Nẵng đã đưa ra một giải pháp khác: chi thêm tiền đền bù để thu hồi luôn phần đất nhỏ còn lại, đồng thời bố trí tái định cư cho các hộ dân. Nhờ vậy, người dân không phải ở lại trong những căn nhà có diện tích quá nhỏ. Hai bên đường lớn trở thành những khoảng không rộng rãi, vuông vức, được đầu tư thêm hạ tầng; nhiều hộ dân sẵn sàng mua lại diện tích này với giá cao. Số tiền thu được lại được dùng để chi trả đền bù cho hộ bị giải tỏa và góp thêm đầu tư phát triển hạ tầng.
Cách giải tỏa "trắng" đó đã tạo ra những con đường mới rộng thênh thang, hai bên là những ngôi nhà diện tích lớn, bộ mặt đô thị trở nên khang trang. Sau mô hình ở Đà Nẵng, nhiều địa phương bắt đầu áp dụng, nhưng một số nơi cho biết không làm được vì thiếu ngân sách, "vướng chính sách". Kết quả là những căn nhà siêu mỏng vẫn thỉnh thoảng xuất hiện ở nhiều nơi.
Quy định hiện hành và những khoảng trống
Theo quy định hiện nay, một lô đất xây dựng nhà liên kế thường phải có diện tích tối thiểu 36 m², chiều rộng mặt tiền và chiều sâu so với chỉ giới xây dựng không nhỏ hơn 3 m. Với phần đất còn sót lại nhỏ hơn 3 m, người dân vẫn có thể sửa chữa, cải tạo hoặc xây mới nhưng phải bị hạn chế chiều cao. Thực tế nhiều căn nhà siêu mỏng hiện nay không chỉ mỏng mà còn "siêu cao", cho thấy quy định giới hạn chiều cao khó được bảo đảm.
Chính quyền địa phương cũng có thể thỏa thuận với người dân để đền bù phần đất còn lại sau giải tỏa, hoặc khuyến khích hợp thửa. Tuy nhiên, hợp thửa gần như không thể thực hiện do tâm lý "đèn nhà ai nấy rạng". Việc đền bù phần đất còn lại thường chỉ được tính toán sau khi giải tỏa, trong khi lẽ ra phải được xác định từ trước, với một tầm nhìn quy hoạch dài hạn.
Khi quy hoạch chỉ chăm chăm làm đường
Quy hoạch một con đường mới không chỉ là tính toán chuyện đi lại trên tuyến đường đó. Cần phải tính trước cả bộ mặt hai bên đường, nhất là đời sống của người dân dọc tuyến khi đường thành hình. Nhiều dự án giao thông ở các địa phương thời gian qua chỉ tập trung làm đường, dẫn đến hậu quả khó khắc phục: nhà ven đường phải bắc cầu thang leo lên, nền nhà bị trũng xuống như hầm, hay những căn nhà siêu mỏng không đủ điều kiện để an cư.
Muốn "chữa" những "vết sẹo" trên bộ mặt đô thị, phải mất nhiều thời gian và chi phí lớn hơn. Nhưng đáng buồn hơn cả là cuộc sống vất vả của người dân sau quy hoạch. Việc người dân phải sống trong nhà siêu mỏng đồng nghĩa cơ quan quản lý chưa thực hiện được nguyên tắc "nơi ở mới bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ" khi thu hồi đất đai.
Luật hóa nguyên tắc "nơi ở mới tốt hơn"
Điểm mới quan trọng trong dự thảo Luật Đất đai sửa đổi do Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang soạn thảo, dự kiến trình Quốc hội vào tháng 8 tới, là luật hóa nguyên tắc nói trên. Cụ thể, người có đất bị thu hồi phải được bảo đảm chỗ ở và điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi ở cũ.
Nếu nguyên tắc này được luật hóa, người dân sẽ có tiếng nói mạnh mẽ hơn trong quá trình thu hồi đất, còn cơ quan quản lý phải chịu trách nhiệm rõ ràng hơn và mạnh dạn hơn trong giải phóng mặt bằng. Khi đó, mới có hy vọng những căn nhà siêu mỏng không còn là hình ảnh quen thuộc, tạo thành những "vết sẹo" khó lành trên diện mạo đô thị Việt Nam.
