Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam bước vào giai đoạn phát triển mới, vai trò của doanh nghiệp nhà nước (DNNN) tiếp tục được khẳng định như một trụ cột quan trọng. Nếu như Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011) xác định kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, với DNNN là “lực lượng nòng cốt”, thì đến Nghị quyết số 12-NQ/TW (Hội nghị lần thứ 5 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII), khu vực này được xác định “giữ vị trí then chốt”. Gần đây nhất, Đại hội Đảng lần thứ XIV tiếp tục khẳng định vai trò chủ đạo, đồng thời yêu cầu đổi mới căn bản và toàn diện theo hướng hiện đại, minh bạch và hiệu quả.
Thành tựu và đóng góp của doanh nghiệp nhà nước
Nhờ sự quan tâm đầu tư của Đảng, Nhà nước và sự đồng hành của các cơ quan, cùng với sức sáng tạo, đổi mới của các DNNN, khu vực này đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, đóng góp to lớn vào tăng trưởng vĩ mô, bảo đảm an sinh xã hội và phát triển bền vững. Đến nay, số lượng DNNN đã được sắp xếp, tinh gọn mạnh mẽ, hiện còn 473 doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn, chưa kể các đơn vị có vốn Nhà nước chi phối. Quy mô tài sản bình quân của một DNNN là 4.100 tỷ đồng, cao gấp 109 lần doanh nghiệp ngoài quốc doanh.
Các DNNN lớn như Viettel, Petrovietnam, Vietnam Airlines, EVN… đang đảm nhận những lĩnh vực thiết yếu, giữ vai trò nền tảng, bảo đảm an sinh và kiến tạo không gian phát triển cho toàn bộ nền kinh tế. Ông Doãn Thanh Tuấn, Phó Cục trưởng Tài chính doanh nghiệp, Bộ Tài chính, dẫn ra những đóng góp to lớn của Petrovietnam - doanh nghiệp nhiều năm liền đạt từ 20-30% tổng thu ngân sách nhà nước, góp phần quan trọng ổn định vĩ mô, bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia. Ông nhận định: “Không chỉ đảm trách vai trò trụ cột kinh tế, Petrovietnam còn được xem như những ‘vọng gác trên biển’ của Tổ quốc”.
Tương tự, Tổng công ty Hàng hải Việt Nam (VIMC) - DNNN chủ lực trong lĩnh vực hàng hải - góp phần quan trọng bảo đảm chuỗi cung ứng, thúc đẩy xuất nhập khẩu và nâng cao năng lực cạnh tranh. Giai đoạn 2020-2025, sản lượng hàng hóa thông qua hệ thống cảng của VIMC đạt bình quân hơn 130 triệu tấn/năm; hằng năm, VIMC thu nộp ngân sách nhà nước hơn 5.700 tỷ đồng, góp phần quan trọng vào tăng trưởng kinh tế biển.
Vai trò chiến lược và kiến nghị từ doanh nghiệp
Theo ông Doãn Thanh Tuấn, gắn liền với chức năng, nhiệm vụ chiến lược, các DNNN hiện nay có vai trò đặc biệt quan trọng đối với ổn định kinh tế vĩ mô, bảo đảm các cân đối lớn và an ninh kinh tế quốc gia. Nhận thức rõ vai trò dẫn dắt trong ngành, lĩnh vực then chốt, tại Hội nghị Thường trực Chính phủ với cộng đồng doanh nghiệp với chủ đề “Tháo gỡ điểm nghẽn - Khơi thông nguồn lực - Thúc đẩy tăng trưởng” mới đây, Trung tướng Tào Đức Thắng, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Viettel, đã đề nghị được giao thêm những nhiệm vụ mang ý nghĩa chiến lược quốc gia.
Trung tướng Tào Đức Thắng kiến nghị: “Chính phủ sớm cụ thể hóa quan điểm này bằng các cơ chế, chính sách đủ mạnh để hình thành một đội ngũ doanh nghiệp công nghệ đầu tàu của quốc gia và được giao nhiệm vụ, được trao cơ chế và được tạo điều kiện tham gia phát triển các công nghệ chiến lược, sản phẩm chiến lược quốc gia. Đồng thời, cần tiếp tục tháo gỡ những điểm nghẽn về cơ chế tài chính, đầu tư, mua sắm công, thử nghiệm công nghệ, tiếp cận dữ liệu, thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Đây chính là điều kiện tiên quyết để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư dài hạn, nâng cao năng lực đổi mới sáng tạo và đóng góp nhiều hơn nữa cho tăng trưởng kinh tế của đất nước”.
Nghị quyết 79: Tiếp cận toàn diện về kinh tế nhà nước
Bước vào giai đoạn phát triển mới, Nghị quyết số 79-NQ/TW của Bộ Chính trị tiếp tục khẳng định vai trò then chốt của DNNN, nhưng theo ông Doãn Thanh Tuấn, định hướng phát triển đã có sự thay đổi căn bản với những điểm mới mang tính chiến lược. Cụ thể, Nghị quyết xác định tập trung nguồn lực đầu tư phát triển một số tập đoàn, DNNN quy mô lớn, có vai trò dẫn dắt trong các ngành then chốt, chiến lược.
Từ góc nhìn của một nhà lập pháp, Tiến sĩ Phan Đức Hiếu, Ủy viên Thường trực Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, cho rằng Nghị quyết số 79-NQ/TW có cách tiếp cận toàn diện hơn về kinh tế nhà nước, nhất là với DNNN, để phát huy hiệu quả cao nhất. Đây cũng là nghị quyết đầu tiên có phạm vi đầy đủ và toàn diện về việc sử dụng, nâng cao hiệu quả sử dụng tất cả các nguồn lực nhà nước. Ông nêu rõ: “Đặc biệt, Nghị quyết số 79-NQ/TW đã đặt ra nguyên tắc thiết kế chính sách đối với khu vực kinh tế nhà nước nhằm xử lý mối quan hệ giữa vai trò quản lý nhà nước và vai trò chủ thể kinh tế của Nhà nước. Các cơ chế, chính sách được thiết kế dựa trên nguyên tắc cạnh tranh, minh bạch, thị trường và sự hợp tác giữa Nhà nước với các thành phần kinh tế khác, chứ không phải tạo ra ưu đãi hay đặc quyền riêng cho kinh tế nhà nước”.
Về vấn đề này, Thủ tướng Lê Minh Hưng, tại Hội nghị Thường trực Chính phủ với cộng đồng doanh nghiệp, yêu cầu các DNNN, nhất là các tập đoàn, tổng công ty lớn, đẩy nhanh tiến độ các dự án lớn, trọng điểm quốc gia, phát huy vai trò dẫn dắt trong đầu tư hạ tầng, ngành nền tảng, công nghiệp chiến lược, nghiên cứu và phát triển; tạo điều kiện cho doanh nghiệp tư nhân, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa tham gia sâu hơn vào các dự án, chuỗi cung ứng và thị trường do DNNN dẫn dắt. Bộ Tài chính được giao nghiên cứu cơ chế giao trách nhiệm cho các DNNN gắn kết với các doanh nghiệp trong nước.
Điểm đáng chú ý của Nghị quyết số 79-NQ/TW không nằm ở việc mở rộng vai trò khu vực nhà nước, mà ở cách tiếp cận: các nguồn lực nhà nước phải được vận hành, sử dụng và phân bổ theo nguyên tắc thị trường, cạnh tranh và minh bạch.
