Trong 5 tháng đầu năm 2026, bức tranh doanh nghiệp Việt Nam xuất hiện một nghịch lý đáng chú ý: số doanh nghiệp thành lập mới và vốn đăng ký tăng mạnh, nhưng số lao động đăng ký lại giảm. Điều này phản ánh sự chuyển dịch từ mô hình tăng trưởng dựa vào lao động sang dựa vào công nghệ.
Doanh nghiệp tăng, lao động giảm
Theo số liệu của Cục Thống kê, trong tháng 5/2026, cả nước có hơn 17.000 doanh nghiệp thành lập mới với tổng vốn đăng ký hơn 280,9 nghìn tỷ đồng và gần 75,9 nghìn lao động. So với cùng kỳ năm trước, số doanh nghiệp tăng 12,5%, vốn tăng 79,3%, nhưng lao động giảm 22,7%.
Lũy kế 5 tháng, cả nước có hơn 94,8 nghìn doanh nghiệp mới, vốn đăng ký gần 1.066,3 nghìn tỷ đồng và 432,8 nghìn lao động. So với cùng kỳ, doanh nghiệp tăng 42,1%, vốn tăng 64,8%, nhưng lao động giảm 4,7%. Vốn bình quân mỗi doanh nghiệp đạt 11,2 tỷ đồng, tăng 16%, cho thấy quy mô vốn lớn hơn nhưng nhu cầu tuyển dụng không tương xứng.
Nguyên nhân: Công nghệ thay thế lao động
Sự thay đổi này mang tính cấu trúc, do tác động của công nghệ, tự động hóa và chuyển đổi số. Trong nhiều thập kỷ, tăng trưởng doanh nghiệp gắn liền với mở rộng lao động, nhưng xu hướng này đã đảo chiều. Kết quả Tổng điều tra kinh tế 2016-2020 cho thấy lao động bình quân trong doanh nghiệp giảm từ 27,7 người (2016) xuống 21,5 người (2020). Sự sụt giảm diễn ra ở hầu hết khu vực: doanh nghiệp ngoài nhà nước từ 17,6 xuống 13 người; FDI từ 296,7 xuống 228,9 người.
Dệt may: Tự động hóa mạnh mẽ
Ngành dệt may, vốn thâm dụng lao động, đang thay đổi rõ nét. Ông Vũ Đức Giang, Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Việt Nam (Vitas), cho biết nhiều nhà máy kéo sợi đã tự động hóa hoàn toàn. Một nhà máy 5 vạn cọc sợi trước đây cần 200-300 lao động, nay chỉ cần 30-40 người vận hành nhờ công nghệ 4.0. Robot vận chuyển hàng hóa, bán thành phẩm đang thay thế sức người.
Ngân hàng: Tuyển dụng chọn lọc
Ngành ngân hàng cũng tái cấu trúc mạnh. Cuối năm 2025, LPBank giảm 1.592 nhân sự, VIB giảm 1.396, Sacombank giảm 1.207, Vietcombank giảm gần 900. Tuy nhiên, theo khảo sát của Ngân hàng Nhà nước, 40-50,5% tổ chức tín dụng dự kiến tuyển thêm lao động trong năm 2026, nhưng tập trung vào vị trí kỹ sư dữ liệu, kỹ sư học máy, chuyên gia AI, kiến trúc sư đám mây, lập trình viên. Các công việc lặp lại như xử lý giao dịch, nhập liệu đang được tự động hóa.
Chuyển từ thâm dụng lao động sang thâm dụng công nghệ
Báo cáo thị trường tuyển dụng 2025-2026 của TopCV cho thấy nhóm lao động trên 40 tuổi có tỷ lệ mất việc cao nhất (19%), phản ánh doanh nghiệp tái cấu trúc, giảm vị trí chi phí cao hoặc không phù hợp. Xu hướng này không tiêu cực, mà là nâng cấp chất lượng tăng trưởng: doanh nghiệp cạnh tranh bằng năng suất, công nghệ thay vì số lượng nhân công giá rẻ.
Tuy nhiên, thách thức đặt ra cho lực lượng lao động là lớn. Công việc đơn giản, lặp lại sẽ thu hẹp, trong khi nhu cầu lao động có kỹ năng số, công nghệ và khả năng thích ứng ngày càng tăng. Nghịch lý “doanh nghiệp nhiều hơn, lao động ít hơn” thực chất là biểu hiện của cuộc chuyển đổi sâu sắc: tăng trưởng vẫn cao, nhưng dựa vào vốn, công nghệ và năng suất thay vì tuyển thêm người.
