Thái Nguyên đang đẩy mạnh chiến lược chế biến sâu khoáng sản, với trữ lượng lớn hơn 104 triệu tấn than, 196 triệu tấn vonfram, 44 triệu tấn sắt, 23 triệu tấn chì-kẽm và 13 triệu tấn titan, theo Sở Công thương tỉnh. Tuy nhiên, hiện mới chỉ có 56 giấy phép khai thác còn hiệu lực và hầu hết mới khai thác một phần, trong khi chế biến sâu còn hạn chế.
Hiện trạng chế biến khoáng sản tại Thái Nguyên
Toàn tỉnh có 39 nhà máy, xưởng tuyển, nhưng 12 đang dừng hoạt động. Ngoại trừ Nhà máy tinh luyện Vonfram Masan-MTC thuộc Tập đoàn Masan High-Tech Materials – nhà sản xuất sản phẩm vonfram cận sâu lớn thứ hai thế giới – các loại khoáng sản khác chưa được chế biến sâu tương xứng tiềm năng.
Theo rà soát của Sở Công thương, chế biến chì-kẽm đã sản xuất được kim loại thỏi nhưng mới ở mức trung bình so với Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản. Công nghệ titan sản xuất được xỉ titan xuất khẩu nhưng vẫn chênh lệch lớn về trình độ công nghệ và giá trị gia tăng, mới dừng ở bước trung gian.
Thách thức và nỗ lực của doanh nghiệp
Lãnh đạo Công ty cổ phần Kim loại màu Thái Nguyên-Vimico cho rằng khó khăn lớn nhất không phải thiếu công nghệ mà là kết hợp đồng thời tài nguyên, công nghệ và cơ chế đầu tư. Quặng ngày càng nghèo hóa, chi phí đầu tư dây chuyền hiện đại lớn, thời gian hoàn vốn dài, trong khi phải bảo vệ môi trường và chuyển đổi số.
Công ty cổ phần khoáng sản Bắc Kạn đang hoàn thiện cụm công nghiệp Thanh Thịnh để xây nhà máy sản xuất kẽm kim loại bằng công nghệ điện phân trong dung dịch kiềm, công suất 30 nghìn tấn/năm, mô hình đầu tiên tại Việt Nam. Tổng Giám đốc Đinh Văn Hiến cho biết: "Nhà máy dự kiến khởi công tháng 10/2026, cho sản phẩm cuối quý II/2027. Tuy nhiên, điều lo lắng nhất vẫn là thiếu nguyên liệu phục vụ chế biến. Do vậy, chúng tôi đề nghị tỉnh chỉ đạo các doanh nghiệp khai thác ưu tiên nguyên liệu cho các nhà máy chế biến sâu trên địa bàn".
Định hướng đầu tư của Masan và đề xuất hỗ trợ
Công ty TNHH Vonfram Masan đang chuẩn bị ba định hướng đầu tư trọng điểm: mở rộng công suất chế biến vonfram oxít, nhà máy sản xuất bột vonfram liên doanh với đối tác châu Âu, và nhà máy tái chế vonfram. Nếu thành công, đây sẽ là hệ sinh thái khép kín về chuỗi giá trị vonfram, hiếm có trên thế giới. Công ty đề nghị tỉnh hỗ trợ đẩy nhanh thủ tục, tạo cơ chế đồng hành, và có chính sách ưu đãi cho dự án chế biến sâu, công nghệ cao.
Lộ trình chế biến sâu giai đoạn 2026-2030
Tỉnh dự kiến ưu tiên chế biến sâu chì-kẽm, titan, vonfram. Giai đoạn 2026-2030: hoàn thiện công nghệ để sản phẩm chì-kẽm đạt hàm lượng từ 99,95% trở lên; sản xuất xỉ titan chất lượng ổn định, thử nghiệm công nghệ TiO2 Pigment; mở rộng công suất vonfram oxít, đầu tư nhà máy bột vonfram và tái chế.
Đề xuất giai đoạn 2031-2050
Chuyển dịch sang tổ hợp thủy luyện chì-kẽm áp lực dòng chảy liên tục, chế biến sâu bã thải, phát triển sản phẩm phụ. Đầu tư sản xuất TiO2 Pigment, titan kim loại (titan xốp) quy mô công nghiệp, chế biến sâu phục vụ hàng không, vũ trụ, y tế, hóa chất. Nâng cao công suất nhà máy bột vonfram phục vụ bán dẫn, điện tử, hàng không vũ trụ, quốc phòng.
Cam kết của tỉnh
Chủ tịch UBND tỉnh Thái Nguyên Vương Quốc Tuấn nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ tư duy khai thác sang tư duy phát triển sản phẩm, coi chế biến sâu là tạo ra sản phẩm công nghệ giá trị gia tăng cao, tham gia sâu vào chuỗi cung ứng. Tỉnh sẽ tạo điều kiện thuận lợi, khuyến khích liên doanh, liên kết với đối tác trong và ngoài nước, bảo đảm an ninh kinh tế. Tỉnh sẽ nghiên cứu hỗ trợ dự án chế biến sâu, thay đổi phương thức quản lý ưu tiên sử dụng hiệu quả tài nguyên, và sớm ban hành kế hoạch phát triển công nghiệp chế biến sâu khoáng sản.
