Bộ Tài chính đang lấy ý kiến dự thảo Nghị định về chuyển đơn vị sự nghiệp công lập thành doanh nghiệp. Trong đó, một đề xuất đáng chú ý là không chuyển các đơn vị sự nghiệp công lập đang độc quyền cung cấp dịch vụ công tại một địa phương hoặc trên cả nước thành công ty cổ phần.
Với những đơn vị duy nhất cung cấp một loại dịch vụ công, nếu quy hoạch mạng lưới ngành không yêu cầu duy trì dưới hình thức đơn vị sự nghiệp công lập, có thể chuyển thành doanh nghiệp 100% vốn Nhà nước. Các đơn vị trong lĩnh vực quan trọng, nhạy cảm cũng được xem xét chuyển thành công ty do Nhà nước sở hữu 100% vốn điều lệ.
Theo Bộ Tài chính, quy định này nhằm tránh chuyển từ độc quyền Nhà nước thành độc quyền tư nhân, dựa trên kinh nghiệm quốc tế và quá trình cổ phần hóa doanh nghiệp Nhà nước. Các đơn vị sự nghiệp công lập nếu đủ điều kiện có thể chuyển đổi theo hai mô hình: Công ty cổ phần và Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên do Nhà nước nắm 100% vốn điều lệ.
Quy định này mở rộng hơn so với Nghị định 150/2020 hiện hành, vốn chỉ quy định chuyển thành Công ty cổ phần. Cả hai mô hình đều giúp nâng cao năng lực quản trị, tăng tính tự chủ và giảm gánh nặng ngân sách. Công ty cổ phần thúc đẩy xã hội hóa dịch vụ công, trong khi mô hình 100% vốn Nhà nước đổi mới quản trị mà không thay đổi quyền sở hữu.
Dự thảo Nghị định này nhằm thay thế Nghị định 150/2020, thể chế hóa chủ trương mới của Đảng và tháo gỡ khó khăn trong quá trình chuyển đổi. Tính đến ngày 15/1, cả nước có 86 đơn vị sự nghiệp công lập được trình Thủ tướng xem xét chuyển đổi giai đoạn 2021-2025, trong đó 65 đơn vị đã được phê duyệt danh mục. Tuy nhiên, đến cuối năm 2025 mới chỉ có 5 đơn vị hoàn thành chuyển đổi thành Công ty cổ phần.
Dù số lượng chuyển đổi còn khiêm tốn, các doanh nghiệp sau chuyển đổi cơ bản hoạt động ổn định và có xu hướng phát triển tích cực. Nhiều doanh nghiệp ghi nhận doanh thu và lợi nhuận tăng trưởng, thu nhập bình quân người lao động tăng khoảng 25% so với năm trước, đạt 9,6 triệu đồng/người/tháng. Mô hình Công ty cổ phần giúp đơn vị chủ động hơn trong quản trị, tài chính, tuyển dụng và huy động nguồn lực xã hội.
Tuy nhiên, báo cáo tổng kết cũng chỉ ra tiến độ chuyển đổi còn chậm, số lượng đơn vị chuyển đổi chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ so với tổng số đơn vị sự nghiệp công lập có thể xem xét. Nhiều bộ, ngành, địa phương còn e ngại hoặc chưa quyết liệt triển khai. Nhiều đơn vị gặp khó khăn về tài chính, đất đai hoặc chưa đáp ứng điều kiện tự chủ để cổ phần hóa.
