Sau hơn một thế kỷ được cho là đã bị thiêu rụi trong trận động đất và hỏa hoạn năm 1906 ở San Francisco, cuốn sách Echoes of the Foot-Hills của tác giả Bret Harte đã bất ngờ trở về thư viện Mechanics' Institute. Cuốn sách được nhà sưu tầm sách cổ Randall Schwed tìm thấy trên một sàn giao dịch trực tuyến với giá chỉ 35 USD và trao trả cho thư viện vào tháng 12 năm ngoái.
Hành trình bí ẩn của cuốn sách
Trận động đất lịch sử năm 1906 kéo theo những đám cháy dữ dội đã tàn phá phần lớn San Francisco. Mechanics' Institute, thư viện hoạt động liên tục lâu đời nhất tại thành phố, từng tin rằng cuốn sách đã biến mất cùng gần 200.000 đầu sách khác trong thảm họa. Tuy nhiên, cuốn sách vẫn tồn tại một cách kỳ diệu, và đến nay không ai biết chính xác nó đã sống sót qua vụ cháy nào hay bằng cách nào.
Ông Myles Cooper, quản lý Mechanics' Institute, cho biết đây là câu hỏi khiến ông trăn trở kể từ khi cuốn sách trở về: "Làm sao một cuốn sách tưởng như đã bị thiêu hủy cùng gần 200.000 cuốn khác lại có thể xuất hiện sau hơn 100 năm?". Theo ông, có nhiều khả năng: cuốn sách đã được một độc giả mượn trước khi xảy ra thảm họa, được ai đó cứu khỏi đống đổ nát, hoặc bị cất giấu ở một nơi nào đó suốt nhiều thập kỷ. Điều khiến thư viện tin chắc đây là tài sản của mình là dấu đóng cùng dòng ghi ngày 10/12/1874 vẫn còn hiện rõ trên cuốn sách.
Dấu vết từ quá khứ
Với Schwed, điều đầu tiên ông làm sau khi mua được cuốn sách là lần theo dấu vết chủ sở hữu cũ. Ở trang đầu tiên xuất hiện dòng chữ viết tay mang tên Agnes Quigley. Schwed tìm thấy một mẩu quảng cáo đăng trên tờ San Francisco Call and Post năm 1898 của một phụ nữ cùng tên, nội dung ghi: "Một phụ nữ trẻ từ miền Đông tìm việc làm người giúp việc và chăm sóc trẻ em". Dù không có bằng chứng xác nhận hai người là một, Schwed cho rằng có hai khả năng: Agnes Quigley từng mượn cuốn sách từ thư viện hoặc tình cờ nhặt được nó sau trận hỏa hoạn rồi ghi tên mình vào.
Ông Cooper cho rằng cả hai giả thuyết đều hợp lý, đồng thời đưa ra một khả năng khác: nạn cướp bóc diễn ra khá phổ biến tại San Francisco sau trận động đất năm 1906, và cuốn sách có thể đã bị lấy đi trong thời điểm hỗn loạn đó. Dù mang câu chuyện đặc biệt, Echoes of the Foot-Hills không phải hiện vật duy nhất thoát khỏi thảm họa. Theo ông Cooper, nhiều tài liệu lưu trữ và sách tham khảo khi đó được cất giữ tại địa điểm khác nên không bị phá hủy. Một cuốn sách khác có tên Marriages, Rights, Customs and Ceremonies cũng sống sót và thậm chí còn được độc giả mượn đọc cho đến năm 2001.
Trưng bày và tưởng nhớ
Ngày nay, cuốn Echoes of the Foot-Hills không còn được phép lưu thông. Nó được đặt trong tủ kính trưng bày bên dưới tấm bản đồ San Francisco năm 1854 - một hiện vật khác cũng may mắn vượt qua trận động đất. Gần đó là một cuốn atlas khổ lớn lưu giữ những bản vẽ mô tả dao động địa chấn được ghi lại bằng hệ thống con lắc. "Đây giống như một câu chuyện chỉ có trong mơ đối với những người làm thư viện. Mọi thứ thật kỳ diệu", Cooper nói.
Tái thiết từ đống tro tàn
Nằm giữa khu tài chính San Francisco, Mechanics' Institute hiện là tòa nhà hai tầng, đồng thời là nơi đặt câu lạc bộ cờ vua lâu đời nhất nước Mỹ, các nhóm sáng tác văn học và nhiều lớp học dành cho cộng đồng. Được thành lập từ những năm 1850 với mục tiêu giáo dục những người tìm vàng, đến tháng 1/1906, Mechanics' Institute sáp nhập với Mercantile Library để trở thành thư viện lớn nhất thành phố. Thế nhưng chỉ ba tháng sau, trận động đất lịch sử đã phá hủy gần như toàn bộ công trình.
"Thư viện của chúng tôi bị tàn phá theo cách mà nhiều tòa nhà khác không phải hứng chịu. Nó gần như sụp đổ hoàn toàn. Chỉ còn lại một bức tường và phần nhỏ của tầng gạch, còn mọi thứ khác đều bị thiêu rụi", Cooper kể. Sau thảm họa, cũng như cả thành phố San Francisco, Mechanics' Institute bắt tay vào kế hoạch tái thiết. Thư viện nhận được hàng nghìn USD quyên góp cùng vô số đầu sách mới. Phần lớn trong số đó liên quan đến kiến trúc, khai khoáng và đường sắt - những lĩnh vực đóng vai trò quan trọng trong quá trình khôi phục thành phố.
"Theo tôi, tái thiết và không ngừng làm mới mình là một phần bản sắc của San Francisco. Quan trọng hơn, chúng tôi luôn muốn gìn giữ lịch sử để những câu chuyện của con người không bao giờ bị lãng quên", Cooper nói. Là người gắn bó lâu năm với San Francisco, ông cho biết ký ức về trận động đất năm 1906 vẫn được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác, dù đến nay không còn bất kỳ nhân chứng nào còn sống.
Trong thời gian tới, Mechanics' Institute dự định đặt một tấm thẻ giấy không chứa axit bên trong cuốn sách để kể lại hành trình đặc biệt của nó. Trải qua hơn 150 năm tồn tại, Echoes of the Foot-Hills được biết đến với ba chủ sở hữu: Agnes Quigley, Randall Schwed và cuối cùng là chính thư viện - nơi cuốn sách đã trở về sau hơn một thế kỷ lưu lạc.
