Trước khi rời Leiden, danh họa người Hà Lan Rembrandt van Rijn đã sáng tác bức tranh nổi tiếng Bà lão đọc sách (1631), được cho là vẽ mẹ ông, Neeltgen, trong vai tiên tri Hannah. Tác phẩm không chỉ thể hiện lòng sùng đạo mà còn cho thấy tài năng đặc biệt của Rembrandt trong việc khắc họa chiều sâu tâm lý nhân vật.
Bức chân dung lịch sử đầy cảm xúc
Rembrandt rất xuất sắc với thể loại tranh portrait historié (chân dung lịch sử), nơi người mẫu được hóa thân thành các nhân vật trong lịch sử hoặc Kinh Thánh. Thể loại này lôi cuốn ông vì giúp ông thể hiện thế mạnh trong việc tạo nên những chân dung giàu cảm xúc, đồng thời bộc lộ tình yêu dành cho sân khấu kịch nghệ.
Trong bức tranh, bà lão được khắc họa đang cúi mình trên cuốn sách to nặng, nhẹ nhàng lần ngón tay trên những trang sách sáng dưới ánh đèn. Khuôn mặt bà, dù sáng lên dưới ánh phản chiếu, vẫn khá tối so với bàn tay - chi tiết đặc tả của Rembrandt - như ám chỉ bà gần như bị mù. Điều này cho thấy sự tinh tế của ông trong việc khắc họa sự già nua và dễ tổn thương.
Ý nghĩa tâm lý và tôn giáo
Rembrandt ngưỡng mộ lòng sùng đạo chân chất của mẹ, nên bức chân dung này là món quà không thể hợp hơn. Tiên tri Hannah nổi danh vì lòng sùng kính cầu nguyện, suy tôn Thiên Chúa, ngày đêm nhịn ăn để tỏ lòng thành. Bức tranh không chỉ là chân dung mà còn là sự tôn vinh đức tin của người mẹ.
Một đặc điểm lâu dài trong tranh Kinh Thánh của Rembrandt là chúng không bao giờ răn dạy đạo đức một cách khô khan. Thay vào đó, ông lần dò khía cạnh tâm lý của tình huống, những biến chuyển nội tại đạt được thông qua đức tin sâu sắc. Bức tranh này còn khai thác chủ đề về sự tương tác của con người với công nghệ in ấn mới - đọc sách in - một chủ đề phổ biến trong hội họa Hà Lan đương thời.
Nghệ thuật đi ngược dòng châu Âu
Suốt cuộc đời, Rembrandt vẽ không chỉ phụ nữ ở mọi lứa tuổi và xuất thân, mà còn vẽ bất cứ ai hay bất cứ thứ gì già nua, dễ tổn thương với mức độ tinh tế đáng kinh ngạc. Nghệ thuật của ông đi ngược hướng so với phần còn lại của châu Âu, vốn ngày càng tập trung vào những chủ đề hoành tráng và lý tưởng hóa.
Bức Bà lão đọc sách là một ví dụ điển hình cho phong cách độc đáo này, kết hợp giữa chân dung, tôn giáo và phản ánh xã hội, khẳng định tài năng hiếm có của Rembrandt ngay từ những năm đầu sự nghiệp.
