Tại Ấn Độ, quốc gia hơn 1,4 tỷ dân, một nhóm thiết kế đã phát triển hệ thống làm mát siêu rẻ từ đất nung có tên CoolAnt Beehive. Hệ thống này tận dụng nguyên lý bay hơi tự nhiên để hạ nhiệt không khí, gần như không phụ thuộc vào điện năng, giảm thiểu tác động môi trường.
Ý tưởng điều hòa siêu rẻ
Trong những ngày nắng nóng cực điểm, điều hòa trở thành thiết bị không thể thiếu ở nhiều quốc gia nhiệt đới như Việt Nam hay Ấn Độ. Tuy nhiên, sự dễ chịu mà thiết bị này mang lại đi kèm hóa đơn điện tăng cao và áp lực môi trường từ lượng điện tiêu thụ lớn. Từ bài toán đó, nhóm thiết kế tại Ấn Độ đã tìm đến hướng đi khác: tạo ra hệ thống làm mát bằng đất nung, gần như không phụ thuộc vào điện năng, tận dụng nguyên lý bay hơi tự nhiên để hạ nhiệt không khí.
CoolAnt Beehive – “máy lạnh tổ ong” từ đất nung
Hệ thống làm mát có tên CoolAnt Beehive, do Ant Studio/CoolAnt phát triển, nhìn qua giống một tác phẩm sắp đặt hơn là thiết bị điều hòa. Hàng trăm ống đất nung được xếp thành cấu trúc dạng tổ ong trên một khung kim loại. Khi nước chảy qua bề mặt các ống này, đất nung giữ ẩm. Không khí nóng đi qua các ống ẩm sẽ được làm mát nhờ quá trình bay hơi nước.
Nguyên lý này không mới. Tại Ấn Độ, cũng như nhiều quốc gia châu Á, người dân từ lâu đã dùng chum, vại hoặc bình đất nung để giữ nước mát trong mùa hè. Đất nung có cấu trúc xốp, cho phép nước thấm qua các mao mạch nhỏ rồi bay hơi trên bề mặt. Quá trình bay hơi lấy nhiệt từ môi trường xung quanh, khiến nước và không khí gần đó mát hơn. Điểm mới của CoolAnt Beehive là đưa nguyên lý dân gian này vào kiến trúc hiện đại, thay vì làm mát nước trong bình, hệ thống làm mát luồng không khí đi qua các ống đất nung.
Từ chiếc bình đất nung đến “máy lạnh tổ ong”
Monish Siripurapu, kiến trúc sư sáng lập Ant Studio, từng chia sẻ rằng cảm hứng ban đầu đến từ một nhà máy nơi nhiệt lượng của máy phát điện ảnh hưởng trực tiếp tới sức khỏe và năng suất lao động. Nhóm thiết kế muốn tạo ra một giải pháp vừa rẻ, vừa bền, lại hạn chế nhựa và giảm phụ thuộc vào máy lạnh truyền thống.
Cấu trúc tổ ong được lựa chọn không chỉ vì yếu tố thẩm mỹ. Các ống hình trụ hoặc hình nón giúp tăng diện tích tiếp xúc giữa không khí nóng, nước và bề mặt đất nung. Khi nước được đưa tuần hoàn qua hệ thống, các ống luôn duy trì độ ẩm nhất định. Gió nóng đi qua sẽ giảm nhiệt trước khi thoát ra phía bên kia. Với những không gian bán mở như sân nhà máy, hành lang, khu chờ, quán cà phê ngoài trời, nhà kính hoặc mặt đứng công trình, cách làm này có thể tạo ra vùng vi khí hậu dễ chịu hơn mà không cần đến máy nén, gas lạnh hay dàn nóng.
Hiệu quả và ứng dụng thực tế
Theo các thông tin công bố về dự án, trong một thử nghiệm tại nhà máy Deki Electronics, khu vực lắp đặt hệ thống ghi nhận mức giảm nhiệt đáng kể trong ngày nóng. Luồng gió mạnh từ máy phát cũng được làm dịu, giúp không gian bớt khắc nghiệt hơn với người lao động. Một số phiên bản của CoolAnt được phát triển như mặt dựng công trình, vách làm mát, cụm trang trí trong không gian công cộng hoặc hệ thống đặt tại sân vườn. Nhờ hình thức bắt mắt, nó không chỉ có chức năng kỹ thuật mà còn trở thành điểm nhấn kiến trúc.
Hạn chế và giải pháp
Tuy nhiên, các chuyên gia cũng lưu ý rằng làm mát bay hơi cần nước. Ở những khu vực khan hiếm nước, giải pháp này phải được tính toán kỹ, ưu tiên dùng nước tái chế, nước tuần hoàn hoặc nước không phù hợp cho sinh hoạt. Nếu không, bài toán tiết kiệm điện có thể chuyển thành áp lực lên nguồn nước. Ngoài ra, hệ thống cần được vệ sinh, kiểm soát rêu, màng sinh học và chất lượng nước để tránh phát sinh mùi hoặc vấn đề vệ sinh trong quá trình sử dụng lâu dài.
