Karen Hao, tác giả cuốn sách “Đế chế AI”, vừa lên tiếng chỉ trích mạnh mẽ cách phát triển trí tuệ nhân tạo (AI) hiện nay, cho rằng nó đang đi sai hướng khi tập trung quyền lực vào tay một số ít công ty lớn, bóc lột lao động và dữ liệu người dùng.
Vấn đề nằm ở quyền lực tập trung
Trong cuộc phỏng vấn với ZNews, Hao ví các công ty AI hàng đầu như những “đế chế” tích lũy quyền lực kinh tế và chính trị chưa từng có. Họ tuyên bố quyền sử dụng những nguồn lực không thuộc về mình, từ dữ liệu cá nhân đến tài sản trí tuệ của nghệ sĩ, nhà văn. Bà nhấn mạnh lực lượng lao động ẩn sau các mô hình AI – những người gán nhãn dữ liệu, kiểm tra đầu ra, xử lý nội dung độc hại – đang bị đối xử bất công, bị đẩy từ công việc ổn định sang hợp đồng ngắn hạn.
“Hoàn toàn đúng”, Hao trả lời khi được hỏi liệu người dùng có nên nghĩ đến yếu tố bóc lột lao động khi sử dụng ChatGPT hay Claude. Bà so sánh với ngành thời trang, nơi tiêu chuẩn sản xuất cao hơn đã giúp giảm bóc lột và ô nhiễm. Bà cũng cảnh báo về các thỏa thuận quy mô quốc gia như giữa Malta và OpenAI, nơi người dân được dùng ChatGPT Plus miễn phí, nhưng thực chất là để các công ty AI tiếp cận dữ liệu hành vi người dùng.
AI cần được quản trị, không chỉ đổi mới
Hao không phủ nhận lợi ích của AI, nhưng cho rằng vấn đề cốt lõi là quyền lực. Khi các công ty khổng lồ kiểm soát công nghệ, dữ liệu và hạ tầng, hàng tỷ người bị ảnh hưởng không có cơ chế phản đối. Bà dẫn chứng tranh chấp giữa Anthropic và Bộ Chiến tranh Mỹ, nơi công ty sẵn sàng chống lại chính phủ vì hiểu rằng hình phạt có thể được bù đắp bằng lợi ích khác.
Bà kêu gọi xã hội cần một danh mục AI cân bằng hơn, với các hệ thống chuyên biệt phục vụ y tế, điều chế thuốc, thay vì liên tục mở rộng mô hình tổng quát bằng mọi giá. Hao cũng chỉ trích mô hình quản trị hiện nay khi một cá nhân hoặc nhóm nhỏ có quá nhiều quyền quyết định tương lai công nghệ. “Vấn đề nằm ở quản trị chứ không phải là việc thay thế người này bằng người khác”, bà nhấn mạnh.
Hướng đi khác: mô hình mở và ít tài nguyên
Với OpenAI, Hao cho rằng có sự mâu thuẫn giữa tên gọi và cách vận hành: từng cam kết minh bạch và phi lợi nhuận, nhưng lại rất kín tiếng và chuyển mạnh sang thương mại. Bà không xem Anthropic là lựa chọn có nguyên tắc hơn, dù công ty này từng tranh cãi với Lầu Năm Góc. Ngược lại, bà đánh giá tích cực các mô hình mở như DeepSeek của Trung Quốc, cho thấy AI có thể đạt năng lực tương tự với ít tài nguyên tính toán hơn đáng kể.
Đáng chú ý, Hao tiết lộ bản thân không dùng ChatGPT, Claude hay các công cụ tương tự. Khi được hỏi lựa chọn thay thế, bà trả lời: “tâm trí” là thứ hữu ích. Lập luận của Hao không phủ nhận giá trị AI, mà đặt câu hỏi về cách công nghệ được xây dựng, ai kiểm soát và ai phải trả giá. Trong bối cảnh các công ty AI lớn tiến gần hơn tới thị trường đại chúng, câu hỏi về minh bạch, lao động, dữ liệu và quyền lực sẽ càng cấp thiết.
