Cơn sốt trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm lộ rõ mặt tối của nền kinh tế chữ K, nơi nhóm thu nhập thấp phải vật lộn sinh tồn trong khi chỉ một số ít bứt tốc thịnh vượng. Hiện tượng này đã không ngừng mở rộng kể từ đại dịch Covid-19, và AI đang đe dọa khiến vết rạn nứt ngày càng toác rộng hơn.
Phân hóa chữ K: AI khuếch đại bất bình đẳng
Giới kinh tế học gọi hiện tượng này là sự phân hóa theo “mô hình chữ K” – một thực trạng mà ở đó, một vài ngành công nghiệp và nhóm xã hội bứt tốc thịnh vượng, trong khi phần còn lại trì trệ hoặc bị bỏ lại phía sau. Trên khắp thế giới, bao gồm Mỹ, hố sâu ngăn cách này đã không ngừng mở rộng. Minh chứng rõ nhất là phiên giao dịch thứ Ba vừa qua, khi chứng khoán Hàn Quốc lao dốc 10%, châm ngòi cho làn sóng bán tháo cổ phiếu công nghệ toàn cầu, trước khi tăng hơn 3% chỉ một ngày sau đó.
Một ngân hàng trong tuyên bố tháng này cảnh báo: “Nhu cầu khổng lồ từ làn sóng AI có nguy cơ tạo ra một nền kinh tế mà ở đó các nhóm hoặc ngành nghề khác nhau sẽ phải gánh chịu những kết cục kinh tế hoàn toàn trái ngược. Giới nhà giàu ngày càng thịnh vượng, còn nhóm thu nhập thấp thì phải vật lộn để sinh tồn”.
Hàn Quốc: Hào quang chip nhớ che lấp khó khăn
Từ đầu năm đến nay, chỉ số Kospi của Hàn Quốc trở thành chỉ số chứng khoán lớn có hiệu suất tốt nhất thế giới. Cả Samsung và SK Hynix đều vượt mốc vốn hóa 1.000 tỷ USD. Giá cổ phiếu Samsung tăng hơn gấp đôi, SK Hynix tăng gấp ba lần trong năm nay. Tính đến tháng 5, kim ngạch xuất khẩu Hàn Quốc tăng 53% so với cùng kỳ năm ngoái, xác lập kỷ lục theo tháng. Samsung và SK Hynix thống trị thị trường chip nhớ băng thông cao (HBM) – bộ não cho hệ thống AI, gần như thâu tóm toàn bộ nhu cầu.
Ông Sang-Ha Yoon, Giám đốc điều hành Viện Chính sách Kinh tế Quốc tế Hàn Quốc (KIEP), nhận định: “Bởi vì bán dẫn hiện chiếm tỷ trọng quá lớn trong giá trị xuất khẩu của Hàn Quốc, các số liệu tiêu đề trông có vẻ rất mạnh mẽ”. Tuy nhiên, khối xuất khẩu ngoài bán dẫn (hóa dầu, thép, pin, phụ tùng ô tô) đều chật vật do nhu cầu thế giới suy yếu và cạnh tranh từ Trung Quốc. “Hàn Quốc chỉ đang khởi sắc ở một phạm vi cực kỳ hạn hẹp”, ông Yoon nói. Người lao động ngoài hệ sinh thái AI phải đối mặt với chi phí sinh hoạt đắt đỏ hơn và lương thực tế giậm chân tại chỗ.
Đài Loan: Tăng trưởng vĩ mô không đến tay đa số
Cơn sốt AI cũng lan sang Đài Loan (Trung Quốc), giúp thị trường chứng khoán vượt Ấn Độ trở thành lớn thứ năm thế giới. TSMC chiếm hơn 40% vốn hóa chỉ số chứng khoán Đài Loan, quy mô thị trường tiến sát 2.000 tỷ USD. Kinh tế Đài Loan tăng trưởng gần 13% trong quý IV/2025 và áp sát 15% trong quý I/2026.
Ông Dachrahn Wu, Giám đốc trung tâm nghiên cứu kinh tế tại Đại học Trung ương Quốc gia Đài Loan (NCU), cho biết: “Sự tăng trưởng kinh tế của Đài Loan hầu như chỉ chảy vào túi những người giàu có, chẳng hạn như các cổ đông của TSMC. Đồng lương của người dân bình thường chẳng tăng được bao nhiêu”. Phần lớn lao động Đài Loan làm việc ngoài lĩnh vực công nghệ, thu nhập dưới 1.500 USD/tháng. Bà Ma Tieying, chuyên gia kinh tế cấp cao tại Ngân hàng DBS (Singapore), cho biết bán dẫn và công nghệ chiếm đa số tỷ trọng xuất khẩu, trong khi các ngành khác bị bóp nghẹt bởi thuế quan và nhu cầu sụt giảm.
Ông Mark Ke, chủ doanh nghiệp dệt may Ecomax Textile tại Changhua, từng là nhà cung ứng cho Marks & Spencer và sản xuất vật liệu làm bóng cho FIFA World Cup 2014, cho biết ngành dệt may đang phải cạnh tranh khốc liệt từ Trung Quốc và Đông Nam Á. “Định hướng hỗ trợ của chính phủ hoàn toàn bị lệch trọng tâm khi chỉ chăm chăm nhìn vào ngành công nghiệp AI. Ngành dệt may đã bị gạt ra rìa”, ông Ke nói.
Căng thẳng lao động và chính trị tại Hàn Quốc
Tháng trước, công nhân Samsung đe dọa đình công quy mô lớn, yêu cầu trích 15% lợi nhuận hoạt động làm tiền thưởng. Samsung thỏa hiệp ở mức 10,5%. Nếu lợi nhuận hoạt động đạt khoảng 200 tỷ USD trong năm nay, công nhân bán dẫn có thể nhận thưởng lên tới 430.000 USD. Trong khi đó, lương trung bình tháng của lao động Hàn Quốc năm ngoái chỉ khoảng 2.800 USD. Chủ tịch TSMC C.C. Wei cho biết công ty đã liên tục tăng thưởng cho nhân viên trong ba năm qua.
Ông Kim Yong-beom, Chánh văn phòng Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae Myung, đề xuất dùng thuế từ các công ty AI để tài trợ “cổ tức quốc gia”. “Mối lo ngại cốt lõi là việc lợi nhuận thặng dư được tạo ra trong kỷ nguyên AI có nguy cơ làm trầm trọng hơn một cách có hệ thống sự phân hóa kinh tế hình chữ K trong xã hội”, ông Kim viết trên Facebook.
