Sáng 3/8, tại Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội khóa XVI, Đại tướng Lương Tam Quang, Bộ trưởng Bộ Công an, đã trình Quốc hội tờ trình tóm tắt Dự thảo Nghị quyết về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số. Điểm nhấn trong đề xuất của Chính phủ là ưu tiên các biện pháp kinh tế, dân sự, hành chính; hình sự chỉ được xem là biện pháp cuối cùng.
Theo Bộ trưởng Lương Tam Quang, việc ban hành Nghị quyết nhằm thể chế hóa quan điểm, chủ trương của Đảng, đồng thời tạo cơ sở pháp lý bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, vì lợi ích chung, không tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Ông nhấn mạnh: “Thể hiện sự nhân văn, khoan hồng của Đảng, Nhà nước, lấy hiệu quả về chính trị, kinh tế, xã hội để xử lý phù hợp”.
Bốn nguyên tắc cốt lõi của dự thảo Nghị quyết
Dự thảo Nghị quyết gồm 3 chương, 13 điều, trong đó quy định cơ chế, chính sách đặc thù cho các hành vi vi phạm liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số. Các nguyên tắc thực hiện được xác định rõ, trong đó có 4 nguyên tắc quan trọng cốt lõi:
- Khuyến khích, bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo vì lợi ích chung.
- Khoan hồng, giảm nhẹ đối với hành vi vi phạm nhưng vì lợi ích chung; lấy hiệu quả về chính trị, kinh tế, xã hội để xử lý phù hợp.
- Ưu tiên áp dụng các biện pháp kinh tế, dân sự, hành chính; xử lý hình sự là biện pháp cuối cùng.
- Xử lý nghiêm các hành vi lợi dụng Nghị quyết để tham nhũng, lãng phí, tiêu cực.
Đáng chú ý, dự thảo cũng giải thích 9 thuật ngữ để thống nhất cách hiểu, gồm: không tham nhũng; vì lợi ích chung; hậu quả thiệt hại; khắc phục hậu quả thiệt hại; mang lại hiệu quả kinh tế, xã hội cho địa phương, đất nước; không có khiếu nại, tố cáo hoặc đã giải quyết dứt điểm khiếu nại, tố cáo; vi phạm liên quan đến kinh tế nhà nước; vi phạm liên quan đến kinh tế tư nhân; vi phạm trong ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.
Bốn chính sách xử lý hình sự được đề xuất
Về xử lý vi phạm, Chính phủ đề xuất 4 điều quy định chính sách hình sự gồm: không truy cứu trách nhiệm hình sự; loại trừ trách nhiệm hình sự đối với người gặp rủi ro, thiệt hại do ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số; tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự; miễn trách nhiệm hình sự. Với mỗi chính sách, Nghị quyết quy định các điều kiện cụ thể để áp dụng.
Để thực hiện các chính sách này, Điều 9 và Điều 10 của dự thảo quy định trình tự, thủ tục tố tụng hình sự và trình tự, thủ tục trong thi hành án hình sự. Đồng thời, Điều 11 quy định việc xử lý kỷ luật cán bộ, công chức, viên chức và người thuộc lực lượng vũ trang tương ứng với các điều kiện về chính sách xử lý hình sự nêu trên.
Chính phủ đề xuất Nghị quyết có hiệu lực thực hiện trong 3 năm. Trường hợp sau thời điểm hết hiệu lực nhưng thời gian tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để khắc phục hậu quả vẫn còn, quy định sẽ tiếp tục được thực hiện cho đến khi hết thời hạn này, không quá 2 năm.
Ủy ban thẩm tra: Đồng tình nhưng đề nghị làm rõ
Trình bày quan điểm của cơ quan thẩm tra, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội Phan Văn Mãi cho biết Ủy ban cơ bản nhất trí với sự cần thiết ban hành Nghị quyết. Đa số ý kiến tán thành chính sách không truy cứu trách nhiệm hình sự đối với trường hợp không tham nhũng, vì lợi ích chung, hoạt động đã hoàn thành và có hiệu quả kinh tế - xã hội, không còn khiếu nại, tố cáo, không gây thất thoát, lãng phí hoặc đã khắc phục toàn bộ hậu quả.
Tuy nhiên, cơ quan thẩm tra đề nghị cân nhắc điều kiện “đã khai rõ sự việc, góp phần có hiệu quả vào việc phát hiện và xử lý tội phạm” để tránh thu hẹp chính sách khoan hồng và bảo đảm áp dụng thống nhất đối với các vi phạm tương tự.
Đối với loại trừ trách nhiệm hình sự khi gặp rủi ro, thiệt hại do ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, Ủy ban xem đây là chính sách mới nhằm khuyến khích đổi mới sáng tạo, chấp nhận rủi ro có kiểm soát. Ông Phan Văn Mãi đề nghị làm rõ đối tượng là người “gây thiệt hại” hay “gặp thiệt hại”, rà soát mối quan hệ với Bộ luật Hình sự về rủi ro trong nghiên cứu, thử nghiệm, áp dụng tiến bộ khoa học, kỹ thuật, công nghệ mới. Đồng thời, cần cụ thể hóa điều kiện, tiêu chí áp dụng để bảo đảm khách quan, minh bạch, không bị lợi dụng.
Về tạm hoãn, miễn trách nhiệm hình sự, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, giảm hình phạt, miễn chấp hành hình phạt tù và xử lý kỷ luật, đa số ý kiến tán thành. Tuy nhiên, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính nhấn mạnh cần xác định rõ loại hình phạt được áp dụng; lượng hóa tỷ lệ khắc phục hậu quả tối thiểu; quy định điều kiện đối với người tiếp tục khắc phục hậu quả trong quá trình thi hành án; rà soát thuật ngữ để thống nhất với Bộ luật Hình sự và pháp luật về thi hành án hình sự.
Đáng chú ý, với chính sách miễn trách nhiệm hình sự, việc khắc phục hậu quả là điều kiện quan trọng nhưng cũng cần xem xét đồng thời tính chất, mức độ hành vi, lỗi, động cơ, mục đích, nhân thân, khả năng tái phạm và các yếu tố khác. Theo ông Phan Văn Mãi, điều này nhằm tránh tạo cảm giác người có tiềm lực tài chính có thể dùng tiền để được miễn trách nhiệm hình sự, làm giảm tính răn đe và ảnh hưởng đến nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật.
