Ung thư phổi: Phát hiện sớm là chìa khóa giảm tử vong và gánh nặng y tế
Ung thư phổi hiện là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu do ung thư tại Việt Nam, với khoảng 25.000 ca mắc mới được ghi nhận mỗi năm. Tình trạng này đặt ra những thách thức lớn cho hệ thống y tế và cộng đồng, đặc biệt khi hơn 70% số bệnh nhân chỉ được phát hiện khi bệnh đã ở giai đoạn muộn, dẫn đến việc điều trị trở nên phức tạp và tốn kém hơn nhiều.
Thực trạng đáng báo động: Đa số bệnh nhân đến muộn
Phó Giáo sư, Tiến sĩ, bác sĩ Đỗ Hùng Kiên, Phó Giám đốc Bệnh viện K, cho biết chỉ khoảng 20% bệnh nhân ung thư phổi đến các cơ sở y tế ở giai đoạn sớm. Số còn lại, chiếm đa số, được chẩn đoán ở các giai đoạn muộn, trong đó giai đoạn 4 chiếm 40-50% và giai đoạn 3 chiếm 25-30%. Bệnh nhân thường chỉ tìm kiếm sự trợ giúp y tế khi đã xuất hiện các triệu chứng rõ rệt như khó thở, đau ngực, ho dai dẳng, hoặc thậm chí khi đã có dấu hiệu di căn như đau xương hay đau đầu.
Việc phát hiện muộn không chỉ làm giảm cơ hội sống sót mà còn gây ra nhiều khó khăn trong điều trị. Quá trình chẩn đoán và điều trị kéo dài hơn so với giai đoạn sớm, đồng thời tạo gánh nặng lớn cho hệ thống y tế. Trái lại, ở giai đoạn sớm, khả năng điều trị khỏi bệnh cao hơn đáng kể, thời gian điều trị ngắn hơn, và chi phí cho bệnh nhân cũng như gánh nặng xã hội giảm đi rõ rệt.
Lợi ích của phát hiện sớm: Từ cá nhân đến hệ thống y tế
Theo số liệu thống kê, tỷ lệ sống trên 5 năm (được coi là khỏi bệnh) ở bệnh nhân ung thư phổi giai đoạn 1 đạt từ 70-90%. Con số này giảm xuống còn 50-60% ở giai đoạn 2, chỉ còn 10-36% ở giai đoạn 3, và chỉ khoảng 10% ở giai đoạn 4. Điều này cho thấy sự chênh lệch lớn về kết quả điều trị giữa các giai đoạn bệnh.
Bác sĩ Đỗ Hùng Kiên nhấn mạnh rằng, nếu điều trị ở giai đoạn sớm, trong cùng một khoảng thời gian, các bác sĩ có thể chăm sóc được gấp hai đến ba lần số lượng bệnh nhân so với giai đoạn muộn. Lý do là giai đoạn muộn đòi hỏi điều trị đa mô thức, phối hợp nhiều phương pháp phức tạp và thời gian kéo dài, trong khi giai đoạn sớm thường tập trung vào phẫu thuật kết hợp với các liệu pháp bổ trợ như hóa chất, miễn dịch, hoặc điều trị đích.
Giải pháp: Sàng lọc sớm và ứng dụng công nghệ
Hiện nay, việc phát hiện sớm ung thư phổi tại Việt Nam chủ yếu dựa vào nhận thức cá nhân, khám sức khỏe định kỳ qua cơ quan tổ chức, hoặc tình cờ. Tuy nhiên, các chuyên gia y tế khẳng định ung thư phổi hoàn toàn có thể được phát hiện sớm nếu người dân được tầm soát định kỳ, đặc biệt là đối với các nhóm nguy cơ cao.
Tiến sĩ Lê Thái Hà, Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh thuộc Bộ Y tế, cho biết ung thư đã được đưa vào Chiến lược quốc gia về phòng, chống bệnh không lây nhiễm từ rất sớm. Tuy nhiên, việc xây dựng một chiến lược tổng thể cho sàng lọc và phát hiện sớm tất cả các bệnh không lây nhiễm vẫn còn là một hướng đi tương đối mới.
Với sự phát triển của khoa học, nhiều nước trên thế giới đã triển khai chương trình sàng lọc bằng X-quang phổi kết hợp ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) nhằm hỗ trợ phát hiện sớm bệnh. AI có thể giúp bác sĩ chẩn đoán nhanh và hiệu quả hơn, nhưng không thể thay thế hoàn toàn vai trò của bác sĩ, do đó yêu cầu về nguồn nhân lực vẫn rất quan trọng.
Đề xuất: Chương trình sàng lọc quốc gia và ưu tiên nhóm nguy cơ cao
Tiến sĩ Lê Thái Hà nhận định: "Hiện nay, tỷ lệ bệnh nhân ung thư phổi ngày càng tăng, và mục tiêu đưa ra là giảm số ca mắc mới, đồng thời tăng tỷ lệ phát hiện ở giai đoạn sớm. Chúng ta cần một chương trình tổng thể cấp quốc gia, thay vì các hoạt động rời rạc tại từng bệnh viện hoặc nhóm chuyên môn."
Trong bối cảnh ngành y tế đang nỗ lực thực hiện Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 của Bộ Chính trị với quan điểm chuyển trọng tâm từ khám chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh, việc triển khai các chương trình tầm soát, phát hiện sớm các bệnh, trong đó có ung thư phổi, là cần thiết. Luật Phòng bệnh cũng đã quy định mỗi người dân được khám sức khỏe định kỳ hoặc sàng lọc ít nhất một lần mỗi năm, tạo căn cứ để thúc đẩy sàng lọc sớm.
Các chuyên gia đề xuất triển khai sàng lọc cộng đồng bằng X-quang kết hợp AI, đồng thời ưu tiên sàng lọc có trọng điểm cho nhóm nguy cơ cao, bao gồm:
- Người trên 50 tuổi
- Người có liên quan đến thuốc lá
- Người làm nghề thường xuyên tiếp xúc với hóa chất, khí độc, môi trường ô nhiễm, bệnh nghề nghiệp hoặc amiăng
Phòng bệnh nhằm giảm tỷ lệ mắc, trong khi phát hiện sớm giúp giảm tỷ lệ tử vong. Hai mục tiêu này luôn song hành nhưng có cách tiếp cận khác nhau. Tốt nhất vẫn là phòng bệnh từ xa để không mắc bệnh, nhưng nếu đã mắc thì cần phát hiện càng sớm càng tốt, và khi đã chẩn đoán thì cần điều trị tối ưu, hợp lý và bảo đảm tuân thủ.
Từng bước xây dựng chương trình sàng lọc ung thư phổi cấp quốc gia, gắn với các chương trình mục tiêu quốc gia và chiến lược phòng, chống bệnh không lây nhiễm, sẽ là nền tảng để hiện thực hóa mục tiêu dài hạn: Giảm tỷ lệ tử vong do ung thư phổi và nâng cao chất lượng sống cho người dân Việt Nam.
