Quần thể khỉ vàng tại hai xã Sà Phìn và Lũng Cú thuộc vùng lõi Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn (Hà Giang) đã tăng đột biến từ khoảng 8-13 cá thể vào năm 2006 lên 200-300 cá thể hiện nay, theo khảo sát của Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh cùng Tổ chức Bảo tồn động, thực vật quốc tế (FFI). Sự gia tăng này phản ánh hiệu quả công tác bảo vệ rừng và động vật hoang dã, nhưng đồng thời kéo theo xung đột giữa người và khỉ khi đàn khỉ thường xuyên xuống phá hoại mùa màng.
Đàn khỉ phá hoại gần 15 ha ngô, thiệt hại hơn 300 triệu đồng
Từ năm 2024 đến nay, trên địa bàn các xã Sà Phìn và Lũng Cú đã có gần 15 ha hoa màu, chủ yếu là cây ngô, bị đàn khỉ phá hoại với tổng giá trị thiệt hại hơn 300 triệu đồng. Phần lớn các hộ dân bị ảnh hưởng là đồng bào dân tộc thiểu số, cuộc sống còn nhiều khó khăn, kinh tế phụ thuộc chủ yếu vào sản xuất nông nghiệp. Địa hình nơi đây chủ yếu là núi đá vôi cao, chia cắt mạnh, xen kẽ rừng tự nhiên, rừng phục hồi và đất sản xuất nông nghiệp, tạo điều kiện cho khỉ di chuyển và tiếp cận nương rẫy.
Người dân canh chòi suốt ngày đêm nhưng bất lực
Nhiều hộ dân đã thay nhau dựng chòi, mang theo kẻng, mõ, tù và để xua đuổi. Khi có người, đàn khỉ rút vào rừng, nhưng chỉ cần người dân sơ ý rời đi, cả đàn lại kéo xuống nương để bẻ ngô, cắn phá. Gia đình anh Hầu Mí Co, xã Sà Phìn có hơn 1 ha nương trồng ngô trên sườn núi đá. Đây là nguồn lương thực chính nhưng những năm gần đây thường xuyên bị đàn khỉ phá hoại. “Gia đình tôi trồng ngô sát rừng, cho nên thường xuyên bị đàn khỉ xuống phá. Chúng chọn những bắp ngô to, nhiều hạt để ăn, còn những bắp không ăn hết thì bẻ gãy, cắn nát. Có hôm cả nhà thay nhau canh từ sáng đến tối, nhưng chỉ cần vắng người một lúc là chúng lại xuống nương”, anh Hầu Mí Co cho biết.
Chính quyền vào cuộc nhưng hiệu quả chưa cao
Chính quyền địa phương đã thành lập các tổ liên kết canh gác, vận động người dân dựng chòi bảo vệ, sử dụng âm thanh, vật phản quang và nhiều biện pháp xua đuổi khác. Tuy nhiên, hiệu quả không cao vì quần thể khỉ có nhiều nhóm nhỏ, hoạt động trên phạm vi rộng. Đồng chí Nguyễn Văn Thơ, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Sà Phìn cho biết: “Việc đàn khỉ xuất hiện với số lượng lớn là tín hiệu đáng mừng trong công tác bảo tồn động vật hoang dã. Quan điểm của địa phương là ưu tiên bảo vệ và phát triển quần thể khỉ. Tuy nhiên, chúng tôi cũng hỗ trợ người dân bảo vệ mùa màng, thống kê đầy đủ diện tích hoa màu bị ảnh hưởng để có giải pháp phù hợp theo quy định”.
Giải pháp hài hòa: phục hồi sinh cảnh và phát triển du lịch sinh thái
Theo Sở Nông nghiệp và Môi trường, thực trạng khỉ phá hoại mùa màng không còn cá biệt mà đã trở thành vấn đề cần giải quyết triệt để. Nguyên nhân là quần thể khỉ tăng nhanh trong khi nguồn thức ăn tự nhiên phân bố không đồng đều theo mùa; nương sản xuất nằm sát rừng và trên các tuyến di chuyển của đàn khỉ; ngô và các loại cây lương thực có giá trị dinh dưỡng cao, dễ tiếp cận. Giải pháp hài hòa giữa bảo tồn đàn khỉ với bảo đảm sinh kế của người dân là phải phục hồi sinh cảnh, bảo vệ nguồn thức ăn tự nhiên; nghiên cứu chuyển đổi cơ cấu cây trồng ở những khu vực thường xuyên bị ảnh hưởng và gắn bảo tồn với phát triển du lịch sinh thái, sinh kế cộng đồng.
Đề án tổng thể được chủ trương xây dựng
Chi cục trưởng Kiểm lâm tỉnh Đào Duy Tuấn cho biết, việc nghiên cứu xây dựng một đề án tổng thể là cần thiết. Đề án này sẽ tập trung vào điều tra, đánh giá toàn diện hiện trạng quần thể động vật hoang dã và các hệ sinh thái liên quan; xác định quy mô quần thể, phạm vi phân bố và khả năng đáp ứng của sinh cảnh, mối liên kết sinh thái trong khu vực; nghiên cứu tiềm năng phát triển du lịch sinh thái và sinh kế cộng đồng. Đồng thời, đề xuất các cơ chế, chính sách và giải pháp quản lý tổng thể, lâu dài và bền vững, bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu bảo tồn thiên nhiên, phát triển kinh tế-xã hội, nâng cao đời sống người dân. Từ kết quả khảo sát, đề xuất của ngành nông nghiệp, mới đây Chủ tịch Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Giang Phan Huy Ngọc đã cho chủ trương nghiên cứu, xây dựng “Đề án bảo tồn và phát huy giá trị đa dạng sinh học gắn với giảm thiểu xung đột giữa con người và động vật hoang dã, phát triển du lịch sinh thái và sinh kế cộng đồng trên vùng Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn”.
