Tháng 5 là thời điểm nhiều cử nhân trẻ chuẩn bị bước vào thị trường lao động, mang theo những trăn trở về tương lai. Trên chuyến xe công nghệ, tôi gặp Lê Bá Dương, sinh viên năm cuối ngành điện tử tại Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế. Dù còn hơn nửa năm mới tốt nghiệp, Dương đã xác định sẽ vào Đà Nẵng tìm việc: "Ở đó, em có nhiều lựa chọn hơn. Đi lại giờ cũng thuận tiện nên cuối tuần em vẫn có thể về Huế thăm ba mẹ". Câu chuyện của Dương không phải là hiếm, nhưng theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Huế Trần Hữu Thùy Giang, cần nhìn nhận vấn đề này một cách khách quan hơn.
Sự dịch chuyển lao động tự nhiên
Đại học Huế là đại học vùng, đào tạo nhân lực cho cả khu vực miền Trung - Tây Nguyên, do đó việc sinh viên rời địa phương sau tốt nghiệp là điều dễ hiểu. Sự dịch chuyển lao động diễn ra như nước chảy về chỗ trũng, khi người lao động tìm đến những thị trường rộng lớn hơn với nhiều cơ hội nghề nghiệp và thu nhập tốt hơn. Báo cáo việc làm sinh viên tốt nghiệp năm 2023 của Đại học Huế cho thấy thị trường lao động đang có nhiều thay đổi. Trong số hơn 7.200 sinh viên tốt nghiệp, khoảng 4.000 người có việc làm liên quan đến ngành đào tạo. Khu vực tư nhân sử dụng hơn 3.000 lao động, cao gần gấp ba lần khu vực nhà nước. Các nhóm ngành từng được coi là ổn định như kinh tế, ngoại ngữ hay khoa học xã hội bắt đầu có dấu hiệu bão hòa. Đáng chú ý, hơn 550 sinh viên làm việc trái ngành. Trước đây, điều này thường bị xem là lệch hướng, nhưng theo một số nhà quản lý giáo dục, nó phản ánh khả năng thích nghi của tân cử nhân với thị trường lao động mở.
Xu hướng tự tạo việc làm
Sau khi tốt nghiệp ngành thiết kế đồ họa tại Trường Đại học Nghệ thuật, Đại học Huế, Châu Quốc Hưng quyết định mở studio riêng: "Em thích tự do và làm những việc phù hợp với mình. Công việc sáng tạo làm mình hưng phấn vì luôn phải tìm ý tưởng mới". Phó Hiệu trưởng phụ trách Trường Đại học Nghệ thuật Nguyễn Văn Phát cho biết, mỗi năm trường có hơn 100 cử nhân nghệ thuật ra trường và gần như đều tìm hoặc tự tạo được việc làm. Sinh viên nghệ thuật ngày càng ít tham gia hội nghị tuyển dụng, chỉ khoảng 10-15 em tham dự các buổi tuyển dụng do doanh nghiệp tổ chức tại trường, kể cả công ty nước ngoài. Số còn lại tự tìm việc, tự tạo việc làm hoặc lập nhóm thực hiện dự án. Một kiểu lao động mới đang hình thành: người trẻ ngồi ở Huế nhưng làm game cho thị trường nước ngoài, dựng video cho khách hàng Hà Nội hoặc vận hành nội dung số cho doanh nghiệp cách nửa vòng trái đất. Phòng làm việc có thể chỉ là góc bàn trong nhà hay một quán cà phê yên tĩnh.
Sự trở về của người trẻ
Những năm gần đây, Huế ghi nhận sự trở về của một số người trẻ. Nguyễn Văn Hiếu từng làm việc cho một ngân hàng tại TP.HCM. Trong một lần về quê, anh chú ý đến làng hoa giấy Thanh Tiên và nghĩ rằng nếu tiếp cận gần hơn với thị hiếu, sản phẩm này sẽ đi xa hơn. Từ những thử nghiệm, thương hiệu May Paper Flower ra đời, tạo việc làm cho hàng chục lao động thủ công địa phương, có sản phẩm tại nhiều quốc gia và mới mở thêm cửa hàng ở Dubai. Câu chuyện của Hiếu cho thấy hướng dịch chuyển khác: rời Huế rồi quay về tạo ra công việc mới từ chính chất liệu văn hóa địa phương. Hay như kỹ sư cơ khí Hữu Nam, tốt nghiệp Đại học Bách khoa, làm việc nhiều năm tại TP.HCM, gần đây quyết định trở về làm cho Kim Long Motor: "Lương trong này có nhỉnh hơn thật, nhưng trừ tiền thuê nhà, chi phí sinh hoạt thì cũng không có dư. Trong khi ở Huế, mình có gia đình, nhà cửa, cuộc sống dễ chịu hơn". Theo lãnh đạo Sở Công Thương thành phố Huế, dù số quay về chưa lớn, nhưng các doanh nghiệp đã ghi nhận tín hiệu ban đầu. Khi các doanh nghiệp sản xuất quy mô lớn hình thành tại Huế, người lao động trẻ bắt đầu cân nhắc giữa lương, thu nhập và môi trường ổn định, gần nhà thay cho "bay nhảy" của tuổi mới lớn.
Thách thức trong liên kết đào tạo
Trong khi khối sáng tạo tự tạo việc làm, thị trường lao động kỹ thuật lại có câu chuyện khác. Doanh nghiệp may mặc ở Huế luôn thiếu lao động nhưng tháng nào cũng "thải ra", "nhận vào". Các doanh nghiệp cơ khí, lắp ráp lại thiếu lao động tay nghề cao. Kim Long Motor liên tục tuyển thợ cơ khí, điện, vận hành máy móc nhưng không dễ tìm đủ người để mở rộng sản xuất. Hiệu phó Trường Cao đẳng Công nghiệp Huế Hoàng Minh Tuấn cho biết, phần lớn sinh viên của trường có việc làm sau khoảng 6 tháng tốt nghiệp. Mô hình liên kết đào tạo với doanh nghiệp giúp giảm khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu tuyển dụng. Tuy nhiên, vẫn tồn tại nghịch lý: doanh nghiệp thiếu người, nhưng người trẻ vẫn lo thất nghiệp. Nguyên nhân là nhu cầu nhân lực từ các dự án đầu tư xuất hiện nhanh, hoạt động sớm, trong khi lao động kỹ thuật cần thời gian đào tạo, tích lũy tay nghề. Thông tin thị trường lao động chưa đi trước đủ xa để học sinh định hướng nghề nghiệp từ sớm. Nghị quyết 06-NQ/TU ngày 1/4/2026 của Thành ủy Huế về phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao giai đoạn 2026-2030 cũng nhìn nhận việc liên kết giữa đào tạo và sử dụng lao động "chưa thật sự chặt chẽ", nhất là ở các lĩnh vực chuyển đổi số, công nghệ cao hay công nghiệp văn hóa. Khi một doanh nghiệp vào đầu tư, địa phương hoàn toàn có thể công bố sớm nhu cầu nhân lực, cụ thể cần bao nhiêu lao động, lĩnh vực nào, yêu cầu kỹ năng ra sao... để học sinh và gia đình hình dung con đường nghề nghiệp từ khi còn ngồi trên ghế phổ thông. Hiện nay, việc liên kết đào tạo phần lớn diễn ra khi doanh nghiệp thiếu người. Trong khi đó, vì thiếu thông tin định hướng, nhiều trường nghề chật vật tuyển sinh dù thị trường đang có nhu cầu.
