Tỷ lệ tiền mặt lưu thông tăng vọt
Theo số liệu mới nhất từ Ngân hàng Nhà nước, tỷ lệ tiền mặt lưu thông trên tổng phương tiện thanh toán tính đến cuối tháng 1/2026 đã tăng lên mức 11,52%, cao nhất trong vòng 3 năm trở lại đây. Con số này tăng hơn 2 điểm phần trăm so với mức thấp 9,48% ghi nhận vào cuối tháng 9/2025. Ước tính, lượng tiền mặt lưu thông đã tăng thêm hơn 360.000 tỷ đồng trong 3 tháng cuối năm 2025 và tháng đầu năm 2026.
Trước đó, tỷ lệ tiền mặt lưu thông liên tục giảm khi thanh toán không dùng tiền mặt phát triển mạnh, đặc biệt trong giai đoạn Covid-19. Tuy nhiên, xu hướng này đã đảo chiều, cho thấy sự thay đổi trong hành vi nắm giữ tiền mặt của người dân.
Nguyên nhân gia tăng tiền mặt ngoài hệ thống
Trong nhiều lĩnh vực mua bán nhỏ lẻ, dịch vụ, vàng bạc hay bất động sản, thanh toán tiền mặt vẫn được ưa chuộng do thói quen, sự tiện lợi và cách thức ghi chép, kê khai hiện nay. Đặc biệt, thị trường giao dịch vàng và đô la trên thị trường chợ đen chủ yếu sử dụng tiền mặt. Khi người dân rút tiền mua bán vàng và ngoại tệ, tiền nằm ngoài hệ thống ngân hàng trong thời gian dài, góp phần làm tăng lượng tiền mặt lưu thông.
Theo các chuyên gia từ Chứng khoán SHS, một yếu tố quan trọng khác là thay đổi chính sách thuế đối với hộ kinh doanh cá thể. Từ ngày 1/6/2025, các hộ có doanh thu trên 1 tỷ đồng/năm phải sử dụng hóa đơn điện tử kết nối với cơ quan thuế, và từ năm 2026 sẽ bỏ hoàn toàn chế độ thuế khoán. Chính sách này nhằm siết chặt kỷ luật thuế, nhưng vô tình tạo động lực cho một bộ phận hộ kinh doanh chuyển sang giao dịch hoàn toàn bằng tiền mặt để tránh bị theo dõi dòng tiền.
Ngay trong nửa đầu tháng 6/2025, tại các đô thị lớn đã xuất hiện nhiều cửa hàng treo biển chỉ nhận tiền mặt và từ chối thanh toán chuyển khoản. Các cách né tránh như yêu cầu khách không ghi nội dung giao dịch, chia nhỏ tiền vào nhiều tài khoản, giả vờ chuyển nhầm rồi giao dịch tiền mặt trở nên phổ biến. Các chuyên gia SHS nhận định: “Đây là biểu hiện của một nền kinh tế tiền mặt trong bóng tối, khi giao dịch dần rời xa hệ thống tài chính chính thức”.
Tác động đến hệ thống ngân hàng
Xu hướng này gây ra tác động kép. Một mặt, nó làm suy yếu vòng tuần hoàn vốn trong hệ thống ngân hàng. Mặt khác, nó đi ngược lại chủ trương minh bạch hóa và thúc đẩy thanh toán không tiền mặt ở cấp quốc gia. Số liệu từ báo cáo tài chính quý I/2026 cho thấy tỷ lệ tiền gửi không kỳ hạn (CASA) đã sụt giảm tại 23/28 ngân hàng lớn trong quý I/2025, với nhiều ngân hàng giảm từ 15-30%. Theo SHS, điều này một phần do dòng tiền chuyển khoản bị né tránh, khiến ngân hàng mất đi nguồn vốn giá rẻ.
Khi CASA suy giảm, các ngân hàng buộc phải dựa nhiều hơn vào tiền gửi có kỳ hạn với lãi suất cao hoặc vay mượn trên thị trường liên ngân hàng để đáp ứng yêu cầu thanh khoản. Nói cách khác, mức NIM cao của ngân hàng phải đánh đổi bằng chi phí vốn lớn hơn. Điều này cũng gián tiếp tạo áp lực tăng lãi suất huy động, khi nhiều ngân hàng phải chạy đua thu hút tiền gửi để bù đắp phần thiếu hụt.
Áp lực lên thanh khoản và lãi suất
Cuối năm 2025, dòng tiền mặt ngoài lưu thông (CIC) tăng vọt như nước rút khỏi lòng sông trước mùa cạn. Người dân rút tiền chi tiêu Tết, doanh nghiệp nộp thuế, khiến tiền trong hệ thống ngân hàng dịch chuyển ra ngoài nhanh chóng. Sự dịch chuyển mang tính mùa vụ này làm thanh khoản VND trong hệ thống trở nên căng thẳng hơn thấy rõ. Lãi suất qua đêm trên liên ngân hàng biến động mạnh, buộc Ngân hàng Nhà nước phải hỗ trợ qua kênh SBV Swap như giai đoạn tháng 12/2025. Từ đó, mặt bằng lãi suất huy động cuối năm 2025 và đầu 2026 liên tục bị đẩy lên, như một cơ thể phải tự tăng nhịp tim để giữ cho dòng máu được lưu thông.
