Văn học đối mặt với thách thức từ AI: Nguy cơ đánh mất giá trị cốt lõi
Trong bối cảnh công nghệ phát triển mạnh mẽ, trí tuệ nhân tạo (AI) đang len lỏi vào nhiều lĩnh vực, bao gồm cả văn học. Tuy nhiên, sự xâm nhập này không chỉ mang lại tiện ích mà còn đặt ra những thách thức nghiêm trọng, đe dọa đến giá trị cốt lõi của nghệ thuật chữ nghĩa.
AI và sự lỏng lẻo trong biên tập
AI hiện nay có khả năng làm thơ, viết tản văn, lập dàn ý truyện ngắn, thậm chí viết bài phê bình và tham gia các cuộc thi văn học dựa trên chủ đề, đề tài được đặt ra. Thực tế, ngoài động cơ cá nhân của tác giả, sự lỏng lẻo trong khâu biên tập đã khiến nhiều sản phẩm do AI sáng tác dễ dàng "lọt" vào trang báo, sách in, và các cuộc thi sáng tác. Thời gian qua, không ít nhân vật, kể cả những cây bút nổi tiếng, bị tố hoặc nghi ngờ sử dụng AI trong sáng tác văn chương.
Điều này gây ra sự bất bình trong giới viết lách nghiêm túc, bởi người viết "thật" phải đầu tư nhiều thời gian và trải nghiệm, trong khi người khác chỉ cần vài phút để tạo ra hàng loạt sản phẩm và có thể hưởng lợi từ đó. Nhà thơ Nguyễn Hoàng Anh Thư, giáo viên dạy văn tại Huế, chia sẻ: "Thời gian vừa qua, tôi đọc thấy rất nhiều 'tác phẩm' đậm dấu ấn của AI ở các trang báo, tạp chí. Tôi có đưa dẫn chứng về kiểu câu văn, cách dùng chữ quen thuộc của AI lên trang facebook cá nhân để mong mọi người nhận ra giọng văn ngô nghê đó."
Tâm lý đi tắt và hệ lụy
Theo Nguyễn Hoàng Anh Thư, sự dễ dãi đang góp phần làm tình trạng này phức tạp hơn. Nếu người biên tập sách, báo, trang mạng không có khả năng nhận ra văn thơ do AI viết, các ấn phẩm sẽ tràn ngập những bài viết mang giọng văn na ná, rập khuôn, từ đó đánh mất niềm tin của người đọc và giá trị thật của chữ nghĩa. Quá trình viết văn cũng như tập chạy bộ, người sáng tạo phải "hoạt động não" để tăng khả năng nghĩ và sức viết. Khi quá lệ thuộc vào AI, khả năng tư duy sẽ bị mai một.
Vì sao ngày càng nhiều người theo con đường văn chương bằng "bước chân AI"? Nhà văn, Đại tá Sương Nguyệt Minh (Tạp chí Văn nghệ quân đội) lý giải: "Điều này có thể hiểu là người ta sốt ruột, thèm khát sự nổi tiếng nhanh. Thực tế, AI có thể giúp nhà văn kém có tác phẩm khá hơn, đủ điều kiện để lọt vào trang báo, thậm chí xuất bản thành sách."
PGS, TS Ngô Văn Giá, nguyên Trưởng khoa Viết văn - Báo chí Trường đại học Văn hóa Hà Nội, bổ sung: "Tôi cho rằng, nhiều người trẻ dựa vào AI một cách dễ dãi là bởi họ chưa có đủ trải nghiệm, chưa có độ chín trong cảm nhận về văn chương và nghệ thuật. Họ nhìn văn chương quá đơn giản, và chỉ cố tạo ra câu chuyện có vần điệu là nghĩ đã thành tác phẩm. Từ đó, họ chọn con đường đi tắt. Sự vội vã ấy đã vô tình đánh mất những giá trị cốt lõi nhất của văn chương."
Giữ gìn sự thiêng liêng của văn chương
Văn chương tự bản thân nó có một vẻ đẹp rất riêng và tính thiêng liêng, không phải từ kỹ thuật mà từ chính đời sống con người. Văn chương phải dính mồ hôi, hơi thở con người, thấm những vui buồn, sướng khổ, và những rung động thật của cuộc đời. Một sản phẩm được tạo ra bởi AI sẽ không có tính thiêng liêng và khi đó, nó không còn là văn chương nữa.
Nhà phê bình văn học Hoàng Thụy Anh (Tạp chí Nhật Lê, Quảng Trị) cảnh báo: "Người viết hãy chỉ xem AI là công cụ chứ không thể để nó thay thế hoàn toàn lao động trí não. Đừng biến mình thành người máy. Người sáng tác phải viết bằng trái tim, bằng cả cuộc đời của mình."
Giải pháp bảo vệ giá trị văn học
Trong bối cảnh hiện nay, câu hỏi đặt ra là làm sao để "giữ giá" cho văn chương, cảnh báo và ngăn chặn tác giả lạm dụng AI nhằm tiến sâu vào các giải thưởng, cuộc thi? PGS, TS Ngô Văn Giá đưa ra một số kiến nghị:
- Sự tham gia của cây bút trẻ am hiểu công nghệ: Cần có những người trẻ tham gia biên tập và chấm giải các cuộc thi, vì họ có thể nhận diện dấu hiệu của AI trong văn bản thông qua công cụ hoặc kinh nghiệm đọc tinh tế.
- Trách nhiệm của ban giám khảo: Ban giám khảo phải chịu trách nhiệm đến tận cùng về quyết định của mình. Mỗi quyết định trao giải cần được ghi chú rõ ràng về lý do và giá trị của tác phẩm, đồng thời công khai để nâng cao tính minh bạch.
- Công bố tác phẩm để công chúng giám sát: Có thể công bố các tác phẩm vào vòng chung khảo để bạn đọc cùng đọc và phát hiện dấu hiệu bất thường, bao gồm việc lạm dụng AI.
Những biện pháp này không chỉ giúp bảo vệ tính chân thực của văn học mà còn khuyến khích sự sáng tạo đích thực, đảm bảo rằng nghệ thuật chữ nghĩa không bị đánh mất giá trị cốt lõi trong kỷ nguyên số.
