Văn Hóa Đọc: Vũ Khí Bảo Vệ Trẻ Trước Thuật Toán Và Nội Dung Ngắn
Trong thời đại số hóa, nơi thông tin được tiêu thụ nhanh chóng qua các nền tảng như TikTok, việc đọc sâu và có hệ thống đang trở thành yếu tố sống còn để bảo vệ thế hệ trẻ. Các chuyên gia giáo dục và văn hóa nhấn mạnh rằng phát triển văn hóa đọc không chỉ là thói quen, mà còn là lá chắn giúp giới trẻ tránh bị lừa dối bởi trí tuệ nhân tạo và những nội dung hời hợt.
Thư Viện Hiện Đại: Không Gian Đa Chức Năng Thay Vì Kho Lưu Trữ Tĩnh
Tại hội thảo "Phát triển văn hóa đọc trong bối cảnh công nghệ số" diễn ra sáng 17/4 tại Trường Đại học Văn hóa TP.HCM, các chuyên gia đã tập trung thảo luận về vai trò cấp thiết của thiết chế thư viện. TS Phạm Hồng Tuấn từ Trường ĐH Kinh tế - Luật (ĐHQG-HCM) cảnh báo rằng bối cảnh hiện nay đang tạo ra nguy cơ đứt gãy nhận thức sâu sắc, khi người đọc có xu hướng tìm kiếm các "đáp án có sẵn" thay vì tự tư duy.
Ông nhận định: "Việc đọc sách trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo không phải để sao chép dữ liệu vào não bộ, mà là để rèn luyện tư duy truy vấn lại thế giới và thấu hiểu nhân sinh. Nếu không có nền tảng văn hóa đọc vững vàng, con người dễ dàng trở thành nô lệ của thuật toán và những bản tóm tắt hời hợt".
Theo TS Tuấn, thư viện cần chuyển mình từ kho lưu trữ tĩnh thành hệ sinh thái tri thức sống động, thúc đẩy sự va chạm tri thức và nuôi dưỡng năng lực lãnh đạo tỉnh thức của sinh viên. Ông đề xuất mô hình "đọc song hành", kết hợp sử dụng AI để tra cứu bề rộng với kỷ luật "cai nghiện kỹ thuật số" để đắm chìm vào các tác phẩm kinh điển.
Chuyển Đổi Số Trong Ngành Thư Viện: Thách Thức Và Cơ Hội
TS Bùi Thu Hằng, Giám đốc Trung tâm Thông tin, Thư viện và Bảo tàng tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQG-HCM), chia sẻ về mô hình hoạt động hiệu quả dựa trên ba trụ cột chính:
- Nguồn tài nguyên thông tin đặc thù.
- Nền tảng số tự động hóa.
- Dịch vụ phục vụ cộng đồng.
Bà khẳng định thư viện đại học ngày nay phải đóng vai trò là "trái tim" của nhà trường, nơi tri thức được lan tỏa mạnh mẽ thông qua các sự kiện tương tác và nền tảng số. "Chúng ta cần chuyển dịch từ mô hình phục vụ thụ động sang không gian đồng kiến tạo tri thức cùng người học", TS Hằng phân tích.
Tuy nhiên, bà cũng chỉ ra những rào cản như kinh phí đầu tư công nghệ và thiếu hụt nhân sự chuyên môn về chuyển đổi số. Thực tiễn từ đơn vị của bà cho thấy việc huy động nguồn lực xã hội hóa và đẩy mạnh dịch vụ hỗ trợ học thuật chuyên sâu đã mang lại hiệu quả rõ rệt.
Nguy Cơ Từ Thói Quen Đọc Ngắn Và Tiếp Nhận Thông Tin Nhanh
Nhà báo Dương Thành Truyền, Đại sứ Văn hóa đọc TP.HCM, cảnh báo thực trạng đáng lo ngại khi nhiều người không thể đọc được một tài liệu dài 1.000 chữ. Ông nhận định thói quen tiếp nhận thông tin nhanh, ngắn trên các nền tảng video đang "huấn luyện" não bộ chỉ để tiêu thụ nội dung hời hợt, dẫn đến suy giảm năng lực tự học và nghiên cứu khoa học.
Ông nhấn mạnh: "Nguy hiểm là chúng ta đang có một lớp trẻ đọc ngắn, nghe nhanh, nghĩ cạn, nói hùa và làm theo thuật toán. Phát triển văn hóa đọc chính là để bảo vệ thế hệ trẻ, giúp các em biết kiểm tra đối chiếu thông tin và nhìn nhận vấn đề một cách có hệ thống thay vì bị lừa bởi trí tuệ nhân tạo".
Đọc Để "Thực Học" Và Phát Triển Tư Duy Phản Biện
PGS.TSKH Bùi Loan Thùy cho rằng người học cần phân biệt rõ giữa đọc để giải trí và đọc để "thực học". Bà chỉ ra thực trạng sinh viên hiện nay chủ yếu đọc giáo trình để đối phó với thi cử, thay vì nghiên cứu chuyên sâu để nắm vững bản chất vấn đề. Điều này tạo ra áp lực đào thải lớn khi họ bước vào thị trường lao động đòi hỏi tư duy phản biện và khả năng giải quyết vấn đề phức tạp.
"Đọc học thuật bao giờ cũng khó khăn vì đòi hỏi sự suy nghĩ, phân tích và phản biện sâu sắc để chiếm lĩnh tri thức", bà nhận định. PGS.TSKH Bùi Loan Thùy nhấn mạnh rằng văn hóa đọc phải được hình thành từ bậc mầm non và tiểu học thông qua sự đồng hành của gia đình, với sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và các đơn vị xuất bản.
Kết Luận: Xây Dựng Hệ Sinh Thái Văn Hóa Đọc Bền Vững
Các chuyên gia thống nhất rằng phát triển văn hóa đọc trong kỷ nguyên số không chỉ dừng lại ở việc tăng số lượng người đọc, mà phải chuyển mạnh sang chú trọng chất lượng và hiệu quả của hoạt động đọc. Sự vào cuộc đồng bộ của "tam giác vàng" gồm gia đình, nhà trường và toàn xã hội sẽ tạo lập một hệ sinh thái văn hóa đọc vững chắc, giúp bảo vệ và phát triển thế hệ trẻ trước những thách thức của công nghệ và thông tin.
