Tết Hàn Thực hay Tết Bánh Trôi? Khám phá nguồn gốc và sự khác biệt
Vào ngày mồng 3 tháng ba Âm lịch hàng năm, nhiều gia đình Việt Nam rục rịch chuẩn bị mâm cơm với bánh trôi, bánh chay để dâng cúng tổ tiên, thể hiện lòng thành hướng về cội nguồn. Tuy nhiên, tên gọi "Tết Hàn thực" và nguồn gốc của dịp này vẫn còn nhiều tranh luận trong giới học thuật.
Nguồn gốc từ Trung Quốc và câu chuyện Giới Tử Thôi
Theo sách Việt Nam phong tục của học giả Phan Kế Bính, ngày mồng 3 tháng ba được gọi là Tết Hàn thực, với "hàn thực" nghĩa là ăn đồ lạnh. Điển tích này bắt nguồn từ Trung Quốc thời Xuân Thu, kể về Giới Tử Thôi, một hiền sĩ đã theo phò vua Tấn Văn Công trong 19 năm, thậm chí cắt thịt đùi mình để cứu vua khi lương thực cạn kiệt.
Sau khi vua giành lại ngôi báu, ông quên mất công lao của Giới Tử Thôi. Khi nhớ ra, vua cho người đi tìm, nhưng Giới Tử Thôi không chịu về, dẫn đến việc vua hạ lệnh đốt rừng khiến mẹ con ông thiệt mạng. Vua thương xót, lập miếu thờ và từ đó, người dân kiêng đốt lửa ba ngày từ mồng 3 tháng ba, chỉ ăn đồ lạnh để tưởng niệm.
Học giả Phan Kế Bính cho rằng người Việt nhiễm theo tục này, nhưng chỉ làm bánh trôi, bánh chay để thế cho đồ lạnh và cúng gia tiên, không tưởng nhớ Giới Tử Thôi hay kiêng cữ gì.
Sự khác biệt rõ rệt với phong tục Việt Nam
Trong khi đó, PGS.TS Bùi Xuân Đính, trong cuốn Bách khoa thư làng Việt cổ truyền, chỉ ra rằng tục ăn bánh trôi của người Việt khác nhiều so với Tết Hàn thực ở Trung Quốc. Người Việt chỉ ăn tết trong một ngày, thường là mồng 3 tháng ba, trong khi người Hán ăn ba ngày từ mồng 3 đến mồng 5.
Bánh trôi của người Việt không làm trước để thành đồ nguội, mà được chế biến nóng trong ngày tết chính. Ngoài bánh trôi và bánh chay ngọt, người Việt còn có đồ mặn dâng lên tổ tiên, khác hẳn với việc chỉ ăn đồ nguội ở Trung Quốc.
Nguồn gốc sở tại và truyền thuyết Việt
Một số học giả khác cho rằng Tết mồng 3 tháng ba ở Việt Nam có nguồn gốc sở tại. Truyền thuyết và tập tục ở nhiều địa phương, như Đền Hùng và Đền Hát Môn, giải thích bánh trôi có từ thời các Vua Hùng, nhắc nhở về sự tích "bọc trăm trứng" của mẹ Âu Cơ.
Ngày này, người Việt ở nhiều làng không chỉ dâng bánh trôi lên gia tiên mà còn lên thành hoàng, không khấn mời Giới Tử Thôi. Điều này cho thấy sự độc lập trong văn hóa và tín ngưỡng.
Đề xuất đổi tên để phản ánh bản sắc Việt
Tổng hợp các tư liệu cho thấy, bánh trôi và tục ăn bánh trôi ngày mồng 3 tháng ba của người Việt hoàn toàn khác với "Tết Hàn thực" của Trung Quốc. Vì vậy, PGS.TS Bùi Xuân Đính đề xuất không nên gọi là "Tết Hàn thực" mà nên gọi là "Tết mồng 3 tháng ba", hoặc Tết Bánh trôi, hay Tết Trôi nước, để phản ánh đúng bản sắc và nguồn gốc Việt Nam.
Dịp này không chỉ là một nghi lễ tâm linh mà còn là cơ hội để gia đình sum vầy, gìn giữ truyền thống ẩm thực độc đáo. Việc hiểu rõ nguồn gốc giúp người Việt tự hào hơn về văn hóa dân tộc, tránh nhầm lẫn với phong tục ngoại lai.
