TS Lý Viết Trường: Nghiên cứu văn hóa dân tộc là trách nhiệm và niềm vui sâu sắc
Tiến sĩ Lý Viết Trường, sinh năm 1994, hiện đang công tác tại Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội. Anh tốt nghiệp Cử nhân và Thạc sĩ tại Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQG Hà Nội) và bảo vệ thành công luận án tiến sĩ tại Đại học Dân tộc Quảng Tây, Trung Quốc. Với hơn 30 công trình khoa học, bao gồm 10 đầu sách và hơn 20 bài báo đăng trên các tạp chí và kỷ yếu hội thảo quốc tế, quốc gia, anh đã khẳng định vị thế trong giới học thuật.
Giải thưởng danh giá và động lực nghiên cứu
Năm 2024, TS Lý Viết Trường vinh dự là một trong chín nhà khoa học trẻ xuất sắc trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn nhận Giải thưởng Khuê Văn Các lần thứ nhất do Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh tổ chức. Giải thưởng này ghi nhận những đóng góp quan trọng của anh qua các công trình nghiên cứu về văn hóa các dân tộc Nùng, Tày ở vùng biên giới Việt - Trung.
Trong bối cảnh xã hội có nhiều lựa chọn hấp dẫn về kinh tế, TS Trường chia sẻ rằng sự kiên trì với con đường nghiên cứu học thuật xuất phát từ cảm thức trách nhiệm cá nhân sâu xa đối với tộc người của mình. Là người Nùng, sinh ra và lớn lên trong không gian văn hóa của cộng đồng Nùng, Tày miền núi phía Bắc, anh xem việc nghiên cứu về dân tộc mình không chỉ là nghề nghiệp mà còn là cách để bảo tồn, lưu giữ và định vị cộng đồng trong xã hội đương đại biến đổi nhanh chóng.
"Nếu chính những người trong cộng đồng không lên tiếng, không ghi chép, không nghiên cứu một cách nghiêm túc và khoa học, thì rất nhiều tri thức, ký ức và giá trị văn hóa sẽ bị diễn giải lệch lạc", anh nhấn mạnh.
Tình yêu với văn hóa và truyền thống học thuật
Bên cạnh trách nhiệm, TS Trường có một tình yêu bền bỉ với văn hóa dân tộc và công việc nghiên cứu. Anh tìm thấy niềm vui trong những trang sách dân tộc học, các chuyến điền dã, lắng nghe câu chuyện của người già và quan sát sinh hoạt đời thường của cộng đồng. Đó là niềm vui không đo đếm bằng vật chất nhưng mang lại cảm giác sống đúng với bản thân và làm công việc có ý nghĩa lâu dài.
Anh cũng coi con đường nghiên cứu của mình là sự tiếp nối truyền thống học thuật từ các thế hệ nhà nghiên cứu đi trước, những người đã đặt nền móng cho ngành Dân tộc học Việt Nam. Sự kiên trì của anh không chỉ đến từ lý trí mà còn từ cảm thức trách nhiệm và lòng biết ơn đối với con đường đang được tiếp bước.
Những chuyến điền dã và cuộc chạy đua với thời gian
Trong quá trình nghiên cứu, mỗi chuyến điền dã đều để lại cho TS Trường những trải nghiệm sâu sắc. Đặc biệt, những đợt khảo sát làm việc trực tiếp với các cụ cao niên trong cộng đồng khiến anh suy nghĩ nhiều nhất. Các cụ là "kho tàng sống" của tri thức dân gian, từ tập quán, ký ức lịch sử đến câu chuyện đời thường gắn với bản làng.
"Thời gian của các cụ cao niên không còn nhiều và tri thức dân gian cũng mong manh như chính đời người", anh chia sẻ. Những chuyến đi này nhắc nhở anh rằng công việc nghiên cứu không chỉ là ghi chép hay phân tích mà còn là cuộc chạy đua thầm lặng với thời gian để kịp lưu giữ những giá trị văn hóa đang dần khuất bóng.
Vai trò hai mặt của mạng xã hội trong bảo tồn văn hóa
TS Trường nhìn nhận mạng xã hội là hiện tượng hai mặt, có thể tác động tích cực hoặc tiêu cực đến bản sắc văn hóa dân tộc tùy thuộc vào cách sử dụng. Ở mặt tích cực, các nền tảng như Facebook, Zalo, TikTok hay YouTube mở ra kênh lưu giữ và quảng bá văn hóa chưa từng có, giúp lan tỏa giá trị truyền thống đến đông đảo công chúng, đặc biệt là giới trẻ.
Tuy nhiên, mạng xã hội cũng tiềm ẩn nguy cơ làm phai nhạt bản sắc và tạo ra sự đứt gãy trong tiếp nối truyền thống. Việc tiếp cận dễ dàng với "thế giới phẳng" có thể khiến người trẻ bị cuốn vào trào lưu nhanh, ngắn, thiên về giải trí tức thời, từ đó xa rời các giá trị văn hóa gắn với cộng đồng và tộc người.
Xu hướng tích cực của người trẻ trong lan tỏa văn hóa
TS Trường đánh giá cao xu hướng người trẻ sử dụng nền tảng số để kể câu chuyện văn hóa dân tộc theo cách mới. Trong bối cảnh công nghệ số phát triển, khoảng cách giữa thành thị và nông thôn được thu hẹp, tạo điều kiện cho người trẻ bỏ phố về quê lập nghiệp, mang lại ý nghĩa tích cực về kinh tế và văn hóa - xã hội.
Thay vì tiếp cận văn hóa truyền thống như di sản "đóng khung", họ đưa văn hóa vào đời sống đương đại thông qua du lịch cộng đồng, ẩm thực, nông sản địa phương và trải nghiệm bản làng. Cách kể này giúp văn hóa trở nên gần gũi hơn với thế hệ cùng lứa và có khả năng lan tỏa rộng rãi.
Phong tục truyền thống và ký ức Tết sâu đậm
Về phong tục như Tục lấy nước Tết Nguyên đán của người Nùng, Tày, TS Trường cho rằng người trẻ vẫn duy trì nhưng theo cách thức linh hoạt và sáng tạo hơn. Ngoài việc thực hành trong gia đình và cộng đồng, nhiều bạn trẻ còn ghi hình và chia sẻ trên mạng xã hội, giúp giá trị văn hóa tiếp tục được lưu giữ và hiện diện trong đời sống đương đại.
Ký ức Tết ấn tượng nhất với anh là tục cúng thần Thổ công của người Nùng vào ngày mùng Một Tết. Phong tục này không chỉ mang ý nghĩa cầu mong năm mới thuận lợi mà còn có giá trị lớn trong việc cố kết cộng đồng, tạo không khí gắn bó giữa các gia đình trong bản.
Hài lòng với hành trình đã chọn
Điều khiến TS Lý Viết Trường hài lòng nhất trên hành trình nghiên cứu là cảm giác mình đang đi đúng con đường đã lựa chọn. Anh được làm công việc gắn bó với văn hóa dân tộc, điền dã, nghiên cứu, giảng dạy và chia sẻ tri thức với sinh viên và cộng đồng.
"Bên cạnh những kết quả cụ thể như công trình nghiên cứu hay giải thưởng, điều quan trọng hơn là tôi thấy các nghiên cứu của mình có ích cho cộng đồng, được người dân địa phương đón nhận, và góp phần truyền cảm hứng cho người trẻ quan tâm đến lĩnh vực văn hóa", anh tâm sự. Sự kết nối này chính là giá trị lớn nhất trên hành trình mà anh đang theo đuổi.
