Trầm tích văn hóa Hà Nội: Từ sự kiêu kỳ giản dị đến lòng hiếu khách nơi phố cổ
Lớp trầm tích thiêng liêng mang niềm tự hào một cách kiêu kỳ thầm kín của người kẻ chợ đã được thể hiện trong câu ca dao quen thuộc: “Chẳng thơm cũng thể hoa nhài, dẫu không thanh lịch cũng người Tràng An”. Dù địa danh Tràng An còn được bàn luận đa chiều, có ý kiến cho rằng đó là ở tỉnh Ninh Bình, nhưng trong trường hợp này, nó đã được coi như một mặc định thông thường chỉ chốn Hà thành. Đó chính là cái sự tự kiêu giản dị, một cách người Tràng An lấy đó để tự răn mình, nhắc nhớ về những giá trị mà tiền nhân đã dày công vun đắp qua bao thế hệ.
Cuộc gặp gỡ trong căn nhà phố Hàng Đào
Tôi tới nhà ông, một căn nhà nằm trên phố Hàng Đào, nơi lối lên tầng trên có những bậc cầu thang gỗ đã lên nước đen bóng qua năm tháng. Vào đầu những năm 2000, đó là lần đầu tiên tôi bước chân vào một căn nhà đẹp đẽ ngay giữa phố cổ - con phố Hàng mà trước đó tôi chưa từng có dịp khám phá. Lúc ấy, tôi cũng chẳng có mấy người quen ở khu vực quanh Hồ Hoàn Kiếm để mà cảm nhận sâu sắc về đời sống nơi đây.
Ông, vị chủ nhà đáng kính, đã kiên quyết bắt vị đại tá an ninh và đứa trẻ là tôi phải “thượng” nguyên đôi giày đang đi để bước lên gác hai, nơi được bố trí làm khu vực tiếp khách của gia đình. Ông giải thích: “Khách đến nhà là quý. Chúng tôi không muốn phiền khách bỏ giày khi tới nhà”. “Kính chẳng bõ phiền”, sau khi đã tìm cách để tuột đôi giày bụi bặm ở tầng một mà không được, chúng tôi đành phải rón rén từng bước nhẹ qua những bậc thang gỗ sạch tinh để lên tầng trên.
Buổi phỏng vấn với người cán bộ cấp cao diễn ra nhẹ nhàng và đầy ý nghĩa. Ông giải đáp những thắc mắc của chúng tôi về một thời kỳ lịch sử quan trọng, khi ông còn giữ vai trò Bí thư thành ủy trong thời kỳ tiền khởi nghĩa. Chất giọng trầm, chậm rãi và đầy tình cảm chân thành của ông đã khiến tôi cực kỳ ấn tượng. Bỏ qua cái sự run rẩy của một cậu phóng viên mới tập tọe vào nghề, bỏ qua những câu hỏi còn có phần ngô nghê, đụng chạm…, ấn tượng còn theo mãi với lần gặp ấy là sự giản dị, gần gũi, chủ động và hiếu khách của vị chủ nhà. Đó cũng là lần đầu tiên tôi có cảm giác rõ rệt về sự khác biệt của con người phố cổ - phố Hàng.
Khoảnh khắc bất ngờ trên phố Hàng Chiếu
Sau đó nhiều năm, khi đã bắt đầu quen dần với con người và không gian quanh trung tâm kinh tế của Thủ đô là khu vực Bờ Hồ, một chiều, tôi lang thang lên phố Hàng Chiếu. Con phố này nối từ khu vực trung tâm xuyên qua ô Quan Chưởng, vốn là vị trí tiếp nối không gian văn hóa trong phố ra tới khu vực chợ búa tấp nập.
Tại đây, một khoảnh khắc bất ngờ đã xảy ra. Một cậu thanh niên xăm trổ kín người, khẽ đặt đôi đũa lên bát mì vằn thắn còn đang tỏa khói và nói: “Con mời cụ xơi quà”. Câu mời thốt ra không ồn ào, chỉ đủ để những người chung quanh nghe thấy. Bà cụ già tóc bạc trắng khẽ gật đầu, cười nhẹ, rảo bước đi qua. Mọi việc chỉ diễn ra trong thoáng chốc, và bóng dáng người thanh niên xăm trổ lại cắm cúi với bát mì mới kịp ăn vài miếng.
Lời mời “xơi quà” của tay thanh niên “người đầy những mực” thật sự khiến cho tôi bối rối. Cái ngoại hình của một số tay chơi xỏ khuyên, xăm trổ ngày ấy không dễ khiến cho người ta thiện cảm. Tôi, cũng như không ít những người tứ xứ về kiếm sống ở Hà thành, luôn luôn dè dặt mỗi khi có việc phải xuất hiện ở những khu vực nhạy cảm như cửa ga Hà Nội, cửa sau ga Trần Quý Cáp, hoặc quanh những chợ nổi tiếng như chợ giời hay chợ Đồng Xuân… Mà có vẻ cái sự e dè ấy cũng bởi một phần thiếu thiện cảm xuất phát từ những câu chuyện cảnh giác mà người xa hay kể cho nhau mỗi lần phải tới những nơi đông đúc và phức tạp, những câu chuyện truyền khẩu từ thời tem phiếu chưa xa.
Trải nghiệm và suy ngẫm về con người Hà Nội
Lớn dần lên, tôi tiếp xúc thường xuyên hơn với những người ở phố Hàng. Nhưng hai cuộc gặp với hai con người rất khác nhau về xuất thân và vị trí xã hội đã giúp tôi thêm phần trải nghiệm sâu sắc. Người ta có thể khác nhau về hình thức, và cả về học vấn hay kinh nghiệm, nhưng cái khiến cho người khác tôn trọng, đầu tiên là phải biết trân trọng chính bản thân mình.
Để có lời nói, hành vi đủ làm ấm lòng người khác, không phải là sự tinh tế sẵn có của mỗi cá nhân, nó chắc hẳn đã được nuôi dưỡng bởi trầm tích của cả một miền văn hóa. Những giá trị này, từ sự kiêu kỳ giản dị đến lòng hiếu khách chân thành, đã tạo nên một phần di sản tinh thần quý báu của Hà Nội, nơi mà mỗi con người, dù ở địa vị nào, vẫn giữ được phẩm chất đáng quý trong cách ứng xử và giao tiếp hàng ngày.
