Khi ngồi trong rạp xem The Odyssey của Christopher Nolan, phản xạ tự nhiên của tôi, một gã đàn ông, là dõi theo Odysseus. Tôi đợi những con quái vật, những nữ thần, những trận đánh và những chuyến vượt biển với những đại cảnh choáng ngợp sinh ra từ máy quay IMAX. Tôi theo Matt Damon vượt biển, hồi hộp chờ xem lần này ông sẽ thoát ra bằng cách nào. Phải đến gần cuối phim tôi mới giật mình nhận ra mình đã bỏ quên một nhân vật quan trọng khác: người ngồi yên một chỗ.
Đợi cũng là một cách chiến đấu
Không phải thần Athena dẫn đường hay phù thủy Circe chỉ lối, người đàn bà quan trọng nhất trong đời Odysseus là Penelope, nhân vật do Anne Hathaway thủ vai. Suốt 20 năm chồng đi biền biệt, nàng ở lại Ithaca, một mình giữ nhà, giữ con, giữ lấy ngôi báu. Và khi ánh đèn rạp bật sáng, tôi nhận ra câu hỏi không còn là "Odysseus có về được không". Có một câu hỏi khác khiến tôi lặng đi trong chuyến xe trở về nhà: nếu ở vào vị trí Odysseus, liệu tôi có đáng để ai đó đợi mình suốt hai thập kỷ?
Điều đầu tiên cần trả lại cho Penelope là sự công bằng với hai chữ "chờ đợi". Đàn ông chúng ta quen hình dung nàng ngồi bên khung cửa, mắt ngóng ra biển, thụ động và nhẫn nại. Thực ra hai mươi năm ấy là một công cuộc phòng thủ dai dẳng và giàu mưu lược. Trong sử thi của Homer, Penelope hứa với đám cầu hôn rằng nàng sẽ chọn một người trong bọn họ ngay khi dệt xong tấm vải liệm cho Laertes, cha chồng nàng. Ban ngày nàng dệt, ban đêm nàng lặng lẽ tháo tấm vải liệm ra. Mẹo ấy giúp nàng cầm cự được khoảng 3 năm trước đám cầu hôn đông tới hàng trăm, đã ăn dầm nằm dề trong nhà nàng, và chỉ chờ một ngày nàng buông xuôi.
Hai thước đo cho một cuộc hôn nhân
Bản phim của Nolan cho ta thấy nàng đối mặt Antinous, kẻ cầm đầu và hung hãn nhất trong đám ấy. Ở đó nàng không khóc lóc, không van xin. Nàng đứng giữa một ngôi nhà đã bị chiếm đóng với một bản lĩnh kiên cường, bởi chỉ cần chọn sai một nước cờ là nàng mất tất cả, mất con, mất ngôi, mất cả danh dự. Đó là hình ảnh của một người đàn bà đơn độc điều đình với bạo lực bằng trí óc.
Người Việt vốn quen thuộc với hình ảnh người vợ ngóng chồng, từ Hòn Vọng Phu bồng con hóa đá đến những câu Chinh phụ ngâm não nề. Nhưng có một điều đáng ngẫm: văn hóa của ta thường tạc sự chờ đợi của phụ nữ thành đá, thành cái gì đó bất động, cam phận và hy sinh. Penelope nhắc ta rằng đợi chờ cũng có thể là hành động, là một cuộc kháng chiến thầm lặng kéo dài hai mươi năm. Có lẽ chúng ta đã lãng mạn hóa sự bất động của phụ nữ đến mức quên rằng đứng vững giữa vây hãm là một cách chiến đấu.
Đến đây là chỗ một người đàn ông cần thành thật nhất với chính mình. Trong nguyên tác, trên đường trở về, Odysseus ngủ với nữ thần Circe và sống nhiều năm bên tiên nữ Calypso, thế mà ông vẫn được tôn vinh là người anh hùng một lòng nhớ vợ. Còn Penelope, chỉ cần lung lay một lần thôi, đã là phản bội. Trong thiên sử thi, Odysseus mắc lại trên đảo Ogygia của Calypso nhiều năm ròng, và ăn sung mặc sướng bên cạnh Circe cả một năm trời. Trong khi ấy, chuẩn mực dành cho Penelope là tuyệt đối. Cùng một cuộc hôn nhân, người ta đặt lên hai người hai thước đo khác hẳn nhau.
Người giữ cho ngôi nhà vẫn là nhà
Bản Nolan đẩy sự trớ trêu này lên rất cao qua cảnh Odysseus cải trang thành một người lính cũ từng theo mình chinh phạt thành Troy để trò chuyện với vợ. Trong lốt kẻ lạ, ông kể cho nàng nghe rằng Odysseus luôn nhớ về nàng dù muôn trùng cách trở. Hãy nhìn kỹ lớp mỉa mai ở đây: chính miệng người chồng từng sa vào vòng tay kẻ khác đang tự dựng cho mình một chân dung chung thủy để dò lòng vợ. Ông thử lòng nàng, còn nàng thì chẳng có cơ hội thử lòng ông. Máy quay cho ta thấy Penelope tin lời kể ấy, và khoảnh khắc đó vừa cảm động vừa nhói lòng, vì nàng xứng đáng được biết một sự thật mà người ta đang giấu nàng.
"Trai năm thê bảy thiếp, gái chính chuyên một chồng", cái tiêu chuẩn kép ấy đâu có xa lạ gì với chúng ta. Và tôi tự hỏi: đàn ông chúng ta ngưỡng mộ Penelope, nhưng có mấy ai sống theo đúng chuẩn mực mà mình đòi hỏi ở nàng? Ngưỡng mộ sự thủy chung của người phụ nữ trong khi tự miễn trừ nó cho bản thân, đó là một kiểu ngưỡng mộ rất … đàn ông.
Có một nghịch lý ít ai để ý khi so sánh hành trình của hai vợ chồng. Odysseus ra đi và đánh mất gần như tất cả, cả một hạm đội chết dần cho tới người cuối cùng. Penelope ở lại và giữ được mọi thứ. Ngai vàng Ithaca không rơi vào tay đám cầu hôn, đứa con thơ lớn lên thành người, ngôi nhà còn nguyên vẹn để mà trở về. Chiến công của nàng nằm ở sự bảo toàn, một thứ chiến công lặng lẽ hiếm khi được ai tạc tượng. Đứa con ấy là Telemachus, người nàng một tay nuôi từ lúc lọt lòng, và đến cuối phim đã đủ trưởng thành để được trao lại ngôi vương. Thử hình dung, nếu suốt hai mươi năm không có một Penelope kiên định giữ nhà, thì Odysseus còn nơi nào để về?
Nhận ra nhau bằng một bí mật
Cách Nolan dựng phim càng làm nổi vai trò ấy. Ông đan xen quá khứ, nơi Odysseus phiêu lưu, với hiện tại, nơi Penelope cầm cự, đặt hai tuyến ngang hàng nhau về sức nặng cảm xúc, dù tuyến của nàng ít biến cố ồn ào hơn nhiều. Mạch hiện tại của Penelope chính là cái đích mà mọi hồi tưởng phiêu lưu của người chồng phải quy về. Người đọc Việt Nam hẳn thấy ở đây một điều rất gần. Hàng triệu người mẹ, người vợ thời chiến đã giữ làng, giữ ruộng, nuôi con, thờ phụng cha mẹ chồng trong những năm dài chồng ở chiến trường, và nhiều người trong số họ đợi cả một đời, chờ đợi một người không bao giờ trở lại. Những Bà mẹ Việt Nam anh hùng, theo một nghĩa nào đó, là những Penelope không có khúc đoàn tụ.
Cách Penelope nhận ra chồng có lẽ là định nghĩa đẹp nhất về tình yêu trong cả tác phẩm. Gương mặt đã hằn dấu khắc khổ của hành trình hai thập kỷ, danh xưng cũng có thể làm giả, nên nàng phải nhận ra Odysseus qua một dấu hiệu chỉ hai người nắm rõ. Ở Homer, dấu hiệu ấy là chiếc giường. Odysseus ngày xưa tự tay đẽo nó từ một gốc ô-liu còn sống, cắm rễ xuống đất, nên không ai xê dịch nổi. Đó là bí mật riêng của vợ chồng, đến mức khi nàng thử thách bằng cách bảo người hầu dời chiếc giường ra chỗ khác và ông bật lên phản ứng, nàng biết chắc người trước mặt đúng là chồng mình.
Bản Nolan lược bỏ chi tiết chiếc giường, thay bằng âm thanh của dây cung - một điểm “bày ra chứ đừng kể ra - show don’t tell” đắt giá. Khi Odysseus căng cây cung của mình hết cỡ rồi buông ra, dây cung bật lên một tiếng "TƯNG", ngân dài như tiếng đàn. Kẻ khác có thể gắng sức căng nổi cây cung ấy, nhưng cái thói quen để dây bật ngân lên như thế thì chỉ Odysseus mới có. Sự thay thế này thú vị hơn ta tưởng. Chiếc giường là một vật tĩnh, gắn lòng chung thủy với sự nguyên vẹn và bất động. Âm thanh dây cung lại là một thói quen sống động, gắn lòng chung thủy với ký ức về cách một con người tồn tại. Nolan chuyển dấu hiệu từ đồ vật sang âm thanh của cơ thể, khiến khoảnh khắc nhận ra nhau trở nên riêng tư hơn và cũng "vang" hơn.
Từ người đợi thành người đồng hành
Quan trọng hơn cả, người giải mã dấu hiệu ấy là Penelope. Nàng là chủ thể của khoảnh khắc nhận diện, chứ đâu phải cái đích để người khác nhận ra. Cận cảnh gương mặt Anne Hathaway khi tiếng dây cung vang lên gói trọn hai mươi năm vào một tích tắc. Và tôi thấy ở đó một nghịch lý đẹp: thứ chứng minh danh tính người chồng hóa ra là một nét quen thuộc mà chỉ tình yêu đủ lâu mới còn nhớ nổi, chứ đâu phải sức mạnh phi thường khi căng cây cung. Nó khiến tôi nghĩ đến những đôi vợ chồng già nhận ra nhau qua tiếng ho, tiếng bước chân, cách khua nồi cơm buổi sáng, những chi tiết vô danh lưu giữ cả một đời chung sống. Ở một thời đại người ta yêu nhau bằng mắt và lướt qua nhau bằng một tấm ảnh, cái cách nhận ra ấy đáng để dừng lại.
Nolan không để Penelope dừng lại ở vai người vợ đón chồng về. Sau khi Odysseus tàn sát đám cầu hôn, hai vợ chồng cùng nhau tự lưu đày, dấn thân vào một hành trình mới, và trao lại ngôi vương cho Telemachus. Đây là cú lật cuối cùng, và với tôi là chi tiết đẹp nhất. Sau hai mươi năm nàng ở lại, giờ nàng chọn ra đi. Nhưng lần này nàng đi cùng chồng, sánh ngang, cùng gánh cái giá đạo đức của những cái chết mà cuộc trở về đã gây ra, từ đám cầu hôn cho đến những người lính đã ngã ở Troy và trên biển khơi. Penelope bước vào hành trình như một người cùng lựa chọn, và cuộc hôn nhân của họ kết thúc ở thế cân bằng mà nó chưa từng có suốt cả tác phẩm.
Hãy đặt cạnh nhau hai hình ảnh. Đầu phim, nàng đứng yên ở Ithaca, bên khung cửa và khung dệt. Cuối phim, nàng bước đi bên chồng, rời khỏi cung điện, hướng về phía chân trời. Từ tĩnh sang động, từ khung cửa hẹp ra tới đường xa. Điều Penelope để lại cho tôi, một người đàn ông, hóa ra thật giản dị. Một cuộc hôn nhân bền chặt được làm nên bởi hai con người cuối cùng chọn đi tiếp cùng nhau, kể cả khi đã lỡ làm nhau tổn thương. Nàng không dạy tôi hãy đi tìm một người chịu đợi mình. Nàng dạy tôi hãy trở thành một người xứng đáng để đồng hành.
The Odyssey mang tên hành trình của Odysseus, nhưng linh hồn của nó có lẽ thuộc về người chưa một lần bước lên thuyền. Người đàn ông đi khắp thế gian để tìm đường về nhà; người đàn bà ở lại, tự tay gìn giữ một mái nhà để người ra đi có thể trở về. Ngưỡng mộ Penelope thì dễ, sống sao cho xứng với một Penelope mới là phần khó, và đó là phần dành cho đàn ông. Odysseus mất hai mươi năm để về nhà. Penelope mất hai mươi năm để giữ cho nơi đó vẫn còn là nhà. Sử thi khắc tên người ra đi, nhưng mái nhà, rốt cuộc, là do người ở lại dựng nên.
