Trong văn hóa thờ cúng tổ tiên của người Việt, tục gửi giỗ và ngày giỗ chính là những nghi lễ quan trọng, thể hiện lòng hiếu thảo và sự gắn kết gia tộc. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về các phong tục này.
Tục gửi giỗ của người Việt
Khi một người qua đời, con cháu thường tổ chức giỗ vào ngày mất hàng năm. Theo truyền thống, ngày giỗ được cử hành tại nhà người con trai trưởng hoặc cháu đích tôn nếu con trai trưởng đã mất. Tuy nhiên, những người con thứ, cháu chắt hay cháu ngoại vẫn có trách nhiệm tham gia. Họ mang lễ vật đến nhà trưởng tộc để cúng, gọi là “gửi giỗ”.
Lễ gửi giỗ có thể nặng hay nhẹ tùy vào khả năng tài chính và mối quan hệ với người đã khuất. Một tằng tôn, huyền tôn có thể chỉ gửi thẻ hương ngàn vàng, trong khi một người cháu có thể gửi vài cân trái cây hoặc một bó hoa cùng vàng hương nến. Con cháu thường gửi giỗ trọng hơn, bao gồm tiền và lễ vật giá trị như lợn, gà, thúng gạo nếp, hoặc những món mà người quá cố yêu thích khi còn sống. Ví dụ, nếu người mất thích mực Bắc Hải, con cháu sẽ mua mực đó để cúng.
Nhiều người ở xa không thể về dự giỗ vẫn gửi lễ về nhà trưởng tộc và làm lễ cúng vọng tại chỗ. Câu “con đâu cha mẹ đấy” mang ý nghĩa an ủi rằng dù cúng ở đâu, hương hồn cha mẹ cũng sẽ về hưởng. Tuy nhiên, nếu trưởng tộc từ chối nhận lễ gửi giỗ vì lý do bất kính hoặc khinh thường, đó là điều đáng buồn cho người gửi giỗ.
Sau khi cúng xong, đồ lễ được chia cho con cháu các ngành. Người trưởng tộc có trách nhiệm dâng hết lễ vật lên bàn thờ trong ngày giỗ.
Ngày giỗ chính
Ngày giỗ chính là ngày kỷ niệm đúng ngày mất của người quá cố. Từ sáng sớm, con cháu đã chuẩn bị cỗ bàn, bao gồm cả mâm cúng và mâm mời khách. Trong những gia đình khá giả, lợn, bò được mổ từ đêm hoặc sáng tinh mơ. Phần thủ lợn hoặc thủ bò thường được dành để thờ Thổ công.
Khách khứa trong làng và họ hàng được mời đến dự. Các bậc chú bác, người gia trưởng được mời từ sớm, còn thân thuộc có nhiệm vụ làm giỗ hoặc gửi giỗ phải có mặt cùng vợ con. Ngoài ra, còn mời lân bang, bè bạn. Khách đến thường mang lễ vật như vàng hương, trầu rượu, trà nến, hoa quả. Khi khách đến, con cháu đón lễ đặt lên bàn thờ, khách lễ bốn lạy ba vái, gia chủ đáp lễ. Sau đó, khách được mời trầu nước. Trầu cau được têm sẵn, nước thường là trà xanh hoặc trà Tàu.
Khách được mời cỗ theo từng đợt, mỗi mâm bốn người, nam nữ riêng, lớn nhỏ riêng để tránh xích mích. Suốt ngày giỗ, hương đèn trên bàn thờ luôn sáng. Chiều tối, khi khách vãn, gia chủ cúng thêm tuần rượu, tuần cỗ rồi làm lễ tạ và hóa vàng.
Ngày giỗ đầu (tiểu tường) có nghi thức đặc biệt: con cháu mặc tang phục như ngày đưa ma để tỏ lòng thương nhớ.
