Nhu cầu số hóa kho tàng văn hóa dân gian đồ sộ của Việt Nam đang trở nên cấp thiết, nhưng quá trình này vấp phải nhiều rào cản từ tính linh hoạt vốn có của loại hình văn hóa này cho đến những bất cập về hạ tầng và nhân lực.
Đặc thù của văn hóa dân gian và thách thức số hóa
Văn hóa dân gian là tri thức do cộng đồng sáng tạo, lưu truyền qua nhiều thế hệ bằng hình thức truyền miệng, thực hành và trình diễn. Khác với văn hóa viết, tác giả là cả cộng đồng chứ không phải cá nhân. Tiến sĩ Nguyễn Thị Tuyết Nhung, Trường cao đẳng Văn hóa nghệ thuật Việt Bắc, nhấn mạnh: tri thức này chứa đựng kinh nghiệm lịch sử, là chất liệu cho du lịch và sáng tạo văn hóa mới.
Tuy nhiên, việc chuyển đổi tư liệu dân gian lên không gian số gặp nhiều khó khăn. Văn hóa dân gian luôn gắn với không gian thực hành cụ thể, thường là làng xã, nhưng không gian này đang bị thu hẹp. Nhiều phong tục, lễ hội, làn điệu dân ca cổ có nguy cơ mai một. Việc thu thập, kiểm chứng tư liệu truyền miệng phân tán trong cộng đồng để tạo dữ liệu chuẩn là không dễ dàng.
Nguy cơ mất tính nguyên bản khi số hóa
Tiến sĩ Trần Hữu Sơn, nguyên Phó Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, cảnh báo: “Văn hóa dân gian thường gắn với không gian sinh hoạt, thí dụ các sinh hoạt mang màu sắc tín ngưỡng, tôn giáo, các nghi lễ cúng tế phải gắn với không gian thiêng. Nếu dữ liệu được số hóa mất đi không gian đó, các hoạt động văn hóa dân gian sẽ không còn giữ được vẻ đẹp nguyên thủy, không phát huy hiệu quả vào sự nghiệp phát triển và sáng tạo văn hóa.”
Bên cạnh đó, nhiều địa phương chưa xây dựng cơ sở dữ liệu số một cách hệ thống. Sự thiếu chuẩn hóa dữ liệu đầu vào dẫn đến lo ngại về việc đánh mất “bản gốc” của các giá trị văn hóa khi đưa lên môi trường số.
Giải pháp: Đầu tư hạ tầng, nhân lực và hoàn thiện thể chế
Các chuyên gia cho rằng cần tăng cường đầu tư hạ tầng số, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về di sản văn hóa. Để có nguồn dữ liệu chuẩn, cần huy động đội ngũ chuyên gia hàng đầu và thành lập hội đồng thẩm định khách quan, khoa học. Việc đào tạo nhân lực liên ngành công nghệ - văn hóa cũng là yếu tố then chốt, bởi chuyên gia văn hóa dân gian ngày nay không thể thiếu kỹ năng công nghệ.
Khuyến khích sự tham gia của cộng đồng trong cung cấp và bảo tồn tư liệu là cần thiết, vì văn hóa dân gian là giá trị mở, luôn được bồi đắp qua các thời kỳ. Tiến sĩ Nguyễn Thị Tuyết Nhung nhấn mạnh: tạo điều kiện cho người trẻ đồng hành sáng tạo, bởi họ có hiểu biết công nghệ và nhiệt huyết mới, là nhân tố duy trì sức sống cho văn hóa dân gian. Những tác phẩm đương đại lấy cảm hứng từ chất liệu dân gian được công chúng yêu thích là tín hiệu đáng mừng.
Hoàn thiện quy định bản quyền cho dữ liệu số
Về thể chế, cần hoàn thiện các quy định về bản quyền và bảo vệ dữ liệu số. Điểm khó là bản quyền văn hóa dân gian thuộc về cộng đồng – một chủ thể phi cá nhân. Phải làm rõ ai là chủ thể, giới hạn sử dụng miễn phí và trả phí. Ví dụ, nghệ sĩ lấy chất liệu dân gian vào tác phẩm thì bản quyền cần được quy định rõ ràng. Việc cụ thể hóa bằng văn bản pháp luật giúp khai thác dữ liệu minh bạch, biến văn hóa dân gian thành nguồn lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo, góp phần thực hiện Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2045.
