Số hóa di sản Mẫu Tam phủ: Hành trình kết nối truyền thống với công nghệ
Không chỉ đơn thuần lưu giữ ký ức, kho tư liệu số hóa đang mở ra cánh cửa giúp thế hệ trẻ tiếp cận di sản một cách hệ thống, chuẩn xác và đầy đủ. Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, một di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại, hội tụ nhiều giá trị nghệ thuật và tri thức dân gian đặc sắc, giữ vị trí quan trọng trong đời sống tâm linh của người Việt. Từ không gian linh thiêng của nghi lễ hầu đồng đến kho dữ liệu trên nền tảng số, di sản này đang bước vào hành trình tiếp nối mới, đầy sáng tạo và hiện đại.
Dự án 'Gõ chầu thiên hội': Xây dựng nền tảng số cho di sản
Dự án 'Gõ chầu thiên hội' do nhóm sinh viên ngành truyền thông văn hóa từ Trường Đại học FPT Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp với Trung tâm Xúc tiến quảng bá di sản văn hóa phi vật thể Việt Nam (VICH) triển khai, nhằm xây dựng nền tảng giới thiệu di sản phù hợp với xã hội đương đại. Trong khuôn khổ dự án, các giá trị thực hành của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ được số hóa và tổ chức khoa học, dễ dàng tra cứu, đồng thời vẫn bảo đảm giữ nguyên giá trị cốt lõi của di sản.
Một thuận lợi lớn của dự án là sự đồng hành của các nhà nghiên cứu, nghệ nhân thực hành tín ngưỡng, cùng với việc kế thừa kho dữ liệu số hóa về Đạo Mẫu từ nhà nghiên cứu Lê Văn Thao và đội ngũ Enter Việt Nam. Qua những chuyến khảo sát thực địa kéo dài 20 năm, theo chân các thanh đồng để ghi chép, chụp ảnh và ghi âm, nguồn tư liệu phong phú về thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ đã được tổng hợp trong cuốn sách '36 giá đồng'. Sau đó, tài liệu này được số hóa thành không gian tương tác lấy cảm hứng từ mỹ thuật dân gian, đặc biệt là tranh dân gian Hàng Trống.
Chuyển hóa dữ liệu thành không gian tương tác
Cơ sở dữ liệu của dự án '36 giá đồng' đã được chuyển giao cho dự án 'Gõ chầu thiên hội', trở thành nền tảng quan trọng cho quá trình xây dựng thư viện số hóa đạo Mẫu Việt Nam. Nhà nghiên cứu Lê Văn Thao chia sẻ rằng, số hóa di sản không chỉ dừng lại ở việc chụp ảnh, ghi âm hay lưu trữ trên nền tảng số. Dữ liệu cần được chuyển hóa thành những không gian tương tác, qua đó người xem có thể khám phá tín ngưỡng thờ Mẫu qua âm nhạc, điệu múa, lịch sử hay nhận diện các biểu tượng văn hóa.
Trong bối cảnh công nghệ và trí tuệ nhân tạo (AI) phát triển nhanh chóng, thế hệ trẻ cần khai thác và phát triển cơ sở dữ liệu thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ. Nguồn tư liệu này không chỉ mang giá trị lưu trữ mà còn có thể trở thành tư liệu phục vụ nghiên cứu, đào tạo và đối chiếu thông tin, qua đó mở rộng khả năng phổ biến và khai thác các giá trị văn hóa.
Hướng nghiên cứu khác: Số hóa âm nhạc và bài hát văn cổ
Ở hướng nghiên cứu khác trong quảng bá di sản, nhà nghiên cứu Ngô Nhật Tăng đã dành hơn 20 năm sưu tầm các bài hát văn cổ và âm nhạc trong tín ngưỡng thờ Mẫu. Những băng cassette hát văn có tuổi đời hơn nửa thế kỷ đã được số hóa và sắp xếp lại thành nguồn tư liệu hoàn chỉnh. Việc số hóa những tư liệu này không chỉ tạo cơ sở đối chiếu khoa học mà còn giúp công chúng hiểu sâu hơn nền tảng văn hóa ẩn chứa trong nghệ thuật hát văn.
Đáp ứng nhu cầu của thế hệ trẻ
Thực tế cho thấy, ngày càng nhiều bạn trẻ quan tâm đến văn hóa truyền thống nhưng thiếu điều kiện tìm kiếm nguồn tư liệu chuẩn mực, trong đó có tri thức về thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu. Thạc sĩ Hoàng Phương Thảo, giảng viên bộ môn Truyền thông văn hóa tại Trường Đại học FPT Thành phố Hồ Chí Minh, nhận định: Nhiều bạn trẻ tìm hiểu di sản chủ yếu qua các video ngắn hoặc những câu chuyện truyền miệng, trong khi chưa có cơ hội trải nghiệm đầy đủ không gian văn hóa của nghi lễ. Vì vậy, việc xây dựng nền tảng tư liệu khoa học sẽ giúp người trẻ tìm hiểu di sản bài bản, có tri thức, đầy đủ và trọn vẹn.
Lộ trình triển khai dự án trên ba miền
Lộ trình triển khai dự án 'Gõ chầu thiên hội' được thiết kế trải dài ba miền đất nước. Tại Hà Nội, thư viện số hóa đạo Mẫu Việt Nam đã chính thức ra mắt cộng đồng yêu di sản văn hóa. Tại Huế, nhóm thực hiện tiến hành các chuyến điền dã khảo sát thực địa, tìm hiểu đặc trưng thực hành tín ngưỡng trong bối cảnh văn hóa miền Trung. Tại Thành phố Hồ Chí Minh, dự án dự kiến tổ chức triển lãm nghệ thuật đa phương tiện, kết hợp hình ảnh, video thực hành và văn bản văn chầu, tạo nên không gian giao thoa giữa truyền thống và công nghệ.
Anh Văn Hồng Thiên, Trưởng dự án 'Gõ chầu thiên hội', cho biết: Trong môi trường mạng xã hội hiện nay, thông tin về thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ được lan truyền qua các bình luận trực tuyến, đôi khi dẫn tới những cách hiểu chưa chính xác. Vì vậy, dự án 'Gõ chầu thiên hội' hướng tới xây dựng nguồn tư liệu đáng tin cậy, từng bước hình thành hệ sinh thái di sản thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ trong môi trường số. Không những vậy, dự án còn hướng tới kết nối tri thức của các nghệ nhân thực hành tín ngưỡng.
Kết luận: Nuôi dưỡng di sản trong dòng chảy công nghệ
Việc xây dựng kho tư liệu và nền tảng tri thức số không chỉ góp phần bảo tồn giá trị truyền thống mà còn giúp di sản hiện diện sinh động trong đời sống đương đại. Trong dòng chảy công nghệ, từ cách tiếp cận tương tác, kết hợp hoạt động trực tiếp với nền tảng trực tuyến, di sản tiếp tục được nuôi dưỡng và lan tỏa. Vai trò của thế hệ trẻ trong hành trình gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa dân tộc ngày càng được khẳng định rõ nét, mở ra tương lai tươi sáng cho việc bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam.
