Tỉnh Quảng Trị (trước đây là một phần của Quảng Bình) từng là tuyến đầu của hậu phương miền Bắc và cửa ngõ vào chiến trường miền Nam trong kháng chiến chống Mỹ. Từ tháng 5/1959 đến ngày 30/4/1975, hệ thống đường Trường Sơn - đường Hồ Chí Minh đã vận chuyển bộ đội, vũ khí, hàng hóa chi viện cho chiến trường. Hàng trăm nghìn tấn bom đạn của Mỹ đã trút xuống vùng đất này, cùng sự hy sinh của nhiều người để giữ đường thông suốt. Ngày nay, những con đường ở Quảng Trị mang đầy di tích lịch sử của một thời đạn bom.
16 di tích quốc gia đặc biệt ở phía bắc Quảng Trị
Năm 2013 và 2018, Thủ tướng Chính phủ đã xếp hạng nhiều di tích thuộc hệ thống đường Trường Sơn - đường Hồ Chí Minh là Di tích quốc gia đặc biệt. Trong 46 di tích quốc gia đặc biệt trên toàn quốc, phía bắc tỉnh Quảng Trị (Quảng Bình trước đây) có 16 di tích. Các di tích nằm trên các tuyến đường 20 Quyết thắng, 12A, 15A như Ngầm Khe Rinh, Phà Gianh, đèo Đá Đẽo, hang Hóa Tiến - Chỉ huy sở Bộ Tư lệnh 559, bến phà Xuân Sơn, hang Thông tin Km4 - Đường 20, hang NH (Tổng kho NH), dốc Ba Thang - đường 20 Quyết thắng, phà Long Đại, Km0 - đường 10, cầu Ka Tang, ngã tư Thạch Bàn, Làng Ho, Sở Chỉ huy Bộ Tư lệnh 559 - Hiền Ninh, hang Tám Thanh niên xung phong và căn cứ Ban Chỉ huy Đoàn 559.
Nổi bật là đường 20 Quyết thắng dài 125 km, có Km0 ở xã Phong Nha. Đường được mở từ tháng 12/1965 đến tháng 4/1966 để chi viện cho chiến trường và chia lửa cho đường 12A. Mỗi tấc đất trên đường 20 Quyết thắng phải hứng chịu hàng trăm tấn đạn bom. Đường 15A có các di tích như hang Lèn Hà (nơi Bộ Tư lệnh Thông tin thiết lập trạm cơ vụ chiến lược A69), sân bay Khe Gát, bến phà Long Đại, bến phà Xuân Sơn. Đường 12A có các di tích: Đồi Cha Quang, trận địa pháo cao xạ Nguyễn Viết Xuân, Cổng Trời, Cha Lo, đèo Mụ Giạ, Khe Ve, ngầm Khe Rinh, Bãi Dinh, La Trọng. Ngoài ra còn có đường 10 và đường 16 nối đông với tây Trường Sơn.
7 di tích quốc gia đặc biệt ở phía nam Quảng Trị
Theo hồ sơ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt thuộc hệ thống đường Trường Sơn - đường Hồ Chí Minh, phía nam tỉnh Quảng Trị (khi chưa sáp nhập với Quảng Bình) có 7 di tích. Đó là Khe Hó, cầu treo Bến Tắt, Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia Trường Sơn, Chỉ huy sở Bộ Tư lệnh 559 (1974-1975), cầu Đắk Rông, cảng Đông Hà, khu vực sân bay Tà Cơn. Nhiều con đường ở phía nam cũng có di tích lịch sử chưa được xếp hạng, nổi bật là tuyến đường 9 (Pháp xây dựng từ năm 1930, dài 83 km, Km0 ở ngã ba Quốc lộ 1, Đông Hà đến biên giới Việt - Lào). Trên tuyến đường 9, ngoài cầu Đắk Rông và sân bay Tà Cơn, còn có Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia đường 9 (nơi yên nghỉ của hơn 9.500 liệt sĩ), các điểm vượt đường 9, cầu Rào Quán, các căn cứ Làng Vây, Khe Sanh, Đầu Mầu, Động Toàn, các điểm cao 241, 552, Rockpile, 845, 861, 550, 573, 500.
Đầu tư nâng cấp di tích thành điểm du lịch
Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Trị Đặng Đông Hà cho biết: “Quảng Trị quan tâm đến du lịch tâm linh, du lịch sinh thái thăm lại chiến trường xưa bằng cách mở những sản phẩm mới đến các di tích tiêu biểu”. Cùng với Thành cổ Quảng Trị, Địa đạo Vịnh Mốc, tỉnh đầu tư nâng cấp các di tích lịch sử để trở thành điểm đến thu hút du khách và giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ. Mới đây, tỉnh Quảng Trị đã ứng dụng công nghệ số để làm “sống lại” các di tích, trong đó có khu du lịch sinh thái “Đường Trường Sơn huyền thoại - Hang Chỉ Huy” thuộc Vườn quốc gia Phong Nha-Kẻ Bàng.
Dù còn những tuyến đường, địa danh chưa được xếp hạng, nhưng Quảng Trị vẫn là điểm dừng chân của du khách trong nước và quốc tế. Mỗi chuyến đi để lại sự xúc động và khoảng lặng thiêng liêng, giúp hiểu hơn về giá trị của hòa bình.
