Hàng chục nghìn tấn chất thải sinh hoạt thải ra môi trường mỗi ngày, nhưng phần lớn vẫn được xử lý bằng phương pháp chôn lấp, trong khi tỷ lệ tái chế và tái sử dụng còn thấp. Đây là thực trạng đáng báo động, phản ánh một bài toán phát triển phức tạp hơn nhiều so với những thập niên trước, khi ô nhiễm thường được nhận diện qua những dòng sông đen, nhà máy nhả khói hay bãi rác lộ thiên.
Rác thải: Sản phẩm của mô hình tiêu dùng và sản xuất
Khác với thiên tai hay biến đổi khí hậu chịu tác động của nhiều yếu tố khách quan, rác thải là sản phẩm trực tiếp từ mô hình tiêu dùng, sản xuất và lối sống của xã hội. Trong nhiều năm, tăng trưởng kinh tế thường được đo bằng sản lượng sản xuất, tốc độ đô thị hóa hay mức tiêu dùng xã hội, nhưng ít khi tính đủ chi phí môi trường phải trả. Khi một sản phẩm được sản xuất, giá thành chưa phản ánh đầy đủ chi phí xử lý chất thải sau sử dụng. Khi khu dân cư mở rộng, chi phí thu gom và xử lý rác phát sinh thường được chuyển cho xã hội gánh chịu. Kết quả là rác thải trở thành áp lực đối với môi trường, ngân sách công và chất lượng sống của người dân.
Tư duy ngược: Rác là tài nguyên cho chu trình sản xuất mới
Nhiều năm qua, Việt Nam đã đầu tư đáng kể cho xử lý chất thải, xây dựng các khu xử lý tập trung, triển khai chương trình chống rác thải nhựa. Tuy nhiên, nếu chỉ tập trung vào khâu xử lý cuối nguồn thì khó giải quyết tận gốc. Giải bài toán rác cần tư duy ngược và tích hợp liên hoàn, tiếp cận theo tư duy kinh tế tuần hoàn. Rác không phải là thứ bỏ đi mà phải được xem là tài nguyên của một chu trình sản xuất mới. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, thay vì chỉ đầu tư vào bãi chôn lấp, cần tập trung vào phân loại rác tại nguồn, tái chế, tái sử dụng và giảm phát sinh chất thải ngay từ khâu sản xuất. Nhà sản xuất phải có trách nhiệm với sản phẩm sau khi bán ra thị trường. Người tiêu dùng phải thay đổi thói quen sử dụng sản phẩm dùng một lần. Chính quyền đóng vai trò kiến tạo các mô hình quản lý hiệu quả. Quan trọng hơn, cần chuyển từ tư duy “xử lý ô nhiễm” sang “ngăn ngừa ô nhiễm”. Một đồng chi cho phòng ngừa luôn hiệu quả hơn nhiều đồng chi cho khắc phục hậu quả.
Giải pháp căn cơ: Từ sản xuất xanh đến thay đổi thói quen tiêu dùng
Tiến sĩ Trần Hữu Hiệp nhấn mạnh: “Lời giải căn cơ phải bắt đầu từ nơi rác được tạo ra.” Trước hết là tổ chức lại hoạt động sản xuất theo hướng xanh hơn và tuần hoàn hơn. Doanh nghiệp cần chuyển từ mô hình sản xuất tạo ra chất thải sang mô hình giảm thiểu chất thải ngay từ đầu. Thiết kế sản phẩm phải tính đến khả năng tái chế, tái sử dụng sau khi kết thúc vòng đời. Bao bì phải thân thiện với môi trường. Trách nhiệm của nhà sản xuất kéo dài đến khâu thu hồi và tái chế sản phẩm. Trong nông nghiệp, đặc biệt tại Đồng bằng sông Cửu Long, cần thúc đẩy mạnh mẽ các mô hình kinh tế tuần hoàn, kinh tế xanh. Rơm rạ, phụ phẩm nông nghiệp, chất thải chăn nuôi hay phụ phẩm thủy sản không nên là rác mà là nguồn nguyên liệu cho chuỗi giá trị mới.
Thay đổi hành vi tiêu dùng và ứng dụng công nghệ
Phân loại rác tại nguồn cần trở thành thói quen hàng ngày, được thiết kế cụ thể đến vị trí để rác, giờ thu gom, phương tiện thu gom thuận tiện, vệ sinh cho người dân. Hạn chế sản phẩm nhựa dùng một lần phải trở thành hành vi tự giác. Nếu không thay đổi hành vi tiêu dùng, mọi nỗ lực xử lý phía sau chỉ mang tính đối phó. Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư mở ra nhiều cơ hội mới. Ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, cảm biến môi trường, công nghệ tái chế hiện đại, đốt rác phát điện hay nền tảng quản lý số có thể nâng cao hiệu quả quản lý chất thải, giảm chi phí xã hội. Ở nhiều quốc gia, rác thải đã trở thành nguồn năng lượng, nguyên liệu và nguồn thu cho nền kinh tế. Đó là hướng đi Việt Nam cần thúc đẩy mạnh mẽ hơn.
Quản trị môi trường hiện đại và mục tiêu phát triển bền vững
Quản trị môi trường liên quan đến nhiều ngành, nhiều cấp, nhiều chủ thể. Thiếu phối hợp đồng bộ, mọi giải pháp riêng lẻ khó đạt hiệu quả. Quản trị hiện đại không chỉ ban hành quy định mà còn xây dựng cơ chế giám sát hiệu quả, thúc đẩy trách nhiệm giải trình và huy động sự tham gia của toàn xã hội. Khi rác được nhìn nhận là nguồn tài nguyên, công nghệ trở thành công cụ bảo vệ môi trường, mỗi người dân là chủ thể của phát triển xanh, lúc đó bài toán rác thải mới được giải quyết căn cơ và bền vững. Đó cũng là con đường để Việt Nam tiến tới mục tiêu tăng trưởng xanh, kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững trong những thập niên tới.
