Theo già làng Y Taih Priêng ở buôn Trum, năm 1965, chính quyền cũ dồn đồng bào Ê Đê về giáp Cầu 14 (cầu bắc qua sông Sê-rê-pốk trên tuyến Quốc lộ 14) để lập ấp chiến lược, từ đó hình thành buôn Nui. Đến năm 1975, sau khi đất nước thống nhất, đồng bào Ê Đê tiếp tục chọn nơi đây để an cư, lập nghiệp. Từ buôn Nui ban đầu, cộng đồng dần phát triển và tách thành bốn buôn, gồm buôn Buôr, buôn Nui, buôn Trum và buôn Ea Pô. Sau khi thực hiện sắp xếp lại đơn vị hành chính thôn, buôn, bốn buôn trước đây nhập lại thành hai buôn, gồm buôn Buôr và buôn Trum như hiện nay.
Lịch sử hình thành và phát triển của các buôn làng Ê Đê
Dù nhiều lần thay đổi địa giới hành chính và tên gọi, nhưng cộng đồng dân tộc Ê Đê vẫn luôn đoàn kết, gắn bó, tương trợ lẫn nhau như anh em một nhà. Để tưởng nhớ về nguồn cội và thắt chặt tình đoàn kết giữa các thế hệ, đồng bào Ê Đê các buôn luôn duy trì lễ kết nghĩa anh em. Trước lễ kết nghĩa, già làng buôn chủ nhà sẽ họp dân làng cùng già làng của buôn kết nghĩa để bàn bạc, thống nhất phân công chuẩn bị.
Các nghi thức trong lễ kết nghĩa anh em
Lễ thường diễn ra trong hai ngày với các nghi thức gồm: Lễ đón bạn, lễ kết nghĩa, trao vòng sức khỏe, uống rượu cần, đốt lửa ăn mừng và giao lưu văn hóa dân gian. Trong lễ đón bạn, già làng cùng người dân buôn chủ nhà mặc trang phục truyền thống, đứng trước cổng buôn để đón khách. Đội chiêng ngồi trình diễn trong sân. Cùng thời điểm, già làng và người dân buôn kết nghĩa mang theo các lễ vật như rượu cần, chăn thổ cẩm, gà cùng nhiều sản vật nông nghiệp đến làm quà.
Khi tiếng chiêng vang lên, chủ nhà múa mừng và đón nhận những gùi lễ vật của buôn khách. Các già làng cùng tiến vào khu vực hành lễ, còn người dân đứng thành hình chữ U chung quanh, tạo nên không khí trang nghiêm nhưng đầm ấm. Sau khi lễ vật được sắp xếp đầy đủ, già làng buôn chủ nhà tiến hành nghi lễ kết nghĩa. Theo truyền thống, già làng buôn chủ nhà cắt tiết gà và bôi lên tất cả vật dụng. Các già làng đặt tay lên nhau, già làng buôn chủ nhà phát biểu: “Thưa các già làng và mọi người, hôm nay chúng ta làm lễ kết nghĩa anh em. Kể từ nay cho đến hết cuộc đời, mãi mãi là anh em một nhà, sống chết có nhau, sướng khổ cùng nhau. Chúng ta phải thương yêu, bảo ban nhau làm ăn, có việc gì khó phải giúp nhau, không được chia rẽ, có vui cùng hưởng, có họa cùng lo, cùng nhau làm ăn tiến bộ và xây dựng buôn làng ấm no, không tệ nạn xã hội, bảo vệ an ninh buôn làng để người dân sống trong bình an…”
Trao vòng đồng và uống rượu cần
Sau nghi thức kết nghĩa, các già làng buôn kết nghĩa tiến hành nghi thức trao vòng đồng sức khỏe cho nhau và trao cho người dân. Theo quan niệm của người Ê Đê, vòng đồng là biểu tượng của sự gắn bó bền chặt, của tình nghĩa anh em trường tồn. Tiếp đó là nghi thức mời rượu cần. Già làng buôn chủ nhà uống thử trước, rồi lần lượt mời các già làng, khách và mọi người cùng thưởng thức.
Thắp lửa và giao lưu văn hóa
Kết thúc nghi thức mời rượu, các già làng cùng các đại biểu thực hiện nghi thức thắp lửa. Ngọn lửa thiêng tượng trưng cho tinh thần đoàn kết của các buôn. Trong tiếng chiêng ngân vang, đội múa và người dân cùng nắm tay nhau thành vòng tròn quanh những ché rượu cần và đống lửa, hòa mình vào những điệu múa, lời ca truyền thống, tạo nên không gian văn hóa cộng đồng giàu bản sắc.
Ý nghĩa văn hóa và phát triển du lịch
Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Đồng Lê Thị Trúc Linh cho biết: “Lễ kết nghĩa anh em của dân tộc Ê Đê mang giá trị văn hóa đặc sắc, thể hiện tinh thần đoàn kết giữa buôn, nhằm xây dựng buôn làng ngày càng no ấm, giàu đẹp. Lễ được thực hiện trên tinh thần tự nguyện và được duy trì qua nhiều thế hệ. Thông qua lễ kết nghĩa, vai trò của già làng và các nghệ nhân am hiểu văn hóa truyền thống tiếp tục được phát huy, giúp truyền dạy cho thế hệ trẻ ý thức gìn giữ, bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc. Không chỉ tăng cường tinh thần đoàn kết, thống nhất trong cộng đồng, nghi lễ còn lan tỏa các giá trị di sản văn hóa thuộc vùng Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông, qua đó góp phần phát triển du lịch cộng đồng gắn với bản sắc địa phương.”
