Nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng: 'Ông già đạp xe' và hành trình thu thập văn hóa dân gian Nam Bộ
Ngồi giữa căn nhà chật kín tượng cổ, nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng chậm rãi kể về những chuyến đi rong ruổi khắp miền Nam. Với gần 100 đầu sách về văn hóa dân gian, ông tự nhận mình là “Hòa thượng Thích Đủ Thứ” sau hơn 50 năm đạp xe nghiên cứu. Ông chia sẻ về kỹ năng "giả ngơ đặc biệt" khi đi phỏng vấn và những năm tháng làm báo cách mạng, tham gia kháng chiến chống Mỹ.
Hành trình sưu tầm từ những thứ bị bỏ đi
Nhà nghiên cứu Huỳnh Ngọc Trảng có thói quen sưu tầm những thứ người ta bỏ đi. Ông giải thích: "Tôi đi lượm. Cái gì của tôi có là người ta bỏ, rồi mình lượm". Ông đã lượm được 400 tượng ông Địa từ gốc cây, vỉa hè và viết cuốn sách Thần Đất - Ông Địa và Thần Tài. Ông nói: "Cái gì không quý mà mình có đủ bộ thì sẽ thành quý. Đó là cái giác ngộ đầu tiên của tôi".
Phát kiến về tượng Mục đồng và Ông Táo
Ông Trảng tự hào về nhiều phát kiến, trong đó lớn nhất là tượng Mục đồng. Ông kể: "Ngày xưa ở miền Tây, trẻ con chăn trâu lấy đất sét nắn thành tượng Phật, tượng thần. Tới mùa nắng, chúng vụt tượng xuống mương, tượng nổi lềnh bềnh, người dân mang về thờ". Ông đã viết cuốn Mỹ thuật dân gian Nam bộ: Tượng mục đồng sau nhiều chuyến đi thực địa.
Ông còn nghiên cứu về bộ Ông Táo, hay "Ông đầu rau". Ông giải thích: "Tuy tên gọi hiện nay là Ông Táo, nhưng nhân vật này khởi nguyên là Bà Táo. Đó là tín ngưỡng cổ đại thời kỳ mẫu hệ". Ông cho rằng bộ Ông Táo là một trong những sản phẩm thiết yếu đầu tiên của Nam bộ.
Giá trị nghệ thuật thuần khiết
Ông Trảng nhấn mạnh: "Một tác phẩm thực sự phải hội tụ ba yếu tố: nhất thời, cảm tính và có thật. Tác phẩm nào đạt được thì gọi là 'thuần khiết'". Ông so sánh tượng Mục đồng với tác phẩm của các họa sĩ được đào tạo: "Tượng Mục đồng đảm bảo được sự hồn nhiên, vì trẻ con nặn theo suy nghĩ của chúng, không bị rập khuôn".
Kỹ năng 'giả ngơ đặc biệt' từ nghề báo
Với kinh nghiệm làm báo, ông Trảng phát triển kỹ năng phỏng vấn độc đáo. Ông nói: "Đi phỏng vấn là mình phải giả ngơ, mà phải 'ngơ đặc biệt' thì người ta mới xổ hết lòng dạ". Ông khuyên nên hỏi "vòng tròn", gợi lại thời hoàng kim của người được phỏng vấn. "Bất cứ ai, kể cả người khốn nạn nhất, cũng có thời hoàng kim của mình", ông chia sẻ.
Hành trình đạp xe và những kỷ niệm
Ông Trảng kể về những chuyến đi nghiên cứu: "Tôi đi xe đạp. Đi xa thì gửi xe theo xe đò, tới nơi dắt xuống đạp đi khắp nơi". Ông nhớ lại khi nghiên cứu cho cuốn Hát Sắc bùa Phú Lễ, ông và đồng nghiệp làm việc ròng rã ba tháng. "Thời nay khó mà làm được một cuốn bài bản như vậy", ông nói.
Đời cách mạng và nghiên cứu
Sinh năm 1952 tại Quảng Ngãi, ông Trảng từng tham gia kháng chiến chống Mỹ. Ông kể: "Từ mười mấy tuổi, tôi đã đi làm Việt Cộng, mua pin, thuốc cho chiến sĩ". Sau đó, ông học báo chí ở Đại học Vạn Hạnh và phụ trách tờ Thanh Niên. Kinh nghiệm này đã hỗ trợ ông trong nghiên cứu văn hóa dân gian.
Tác phẩm mới nhất của ông là Tổng tập Văn học dân gian Nam bộ gồm 7 tập - 12 quyển, một công trình đồ sộ tổng kết hành trình nghiên cứu cả đời của "ông già đạp xe" Huỳnh Ngọc Trảng.
