Trong công trình Từ nguyên, nhà nghiên cứu An Chi đưa ra một hướng lý giải hoàn toàn khác biệt về nguồn gốc từ 'sến' – từ thường được dùng để phê phán những thứ quê mùa, màu mè hoặc thiếu tinh tế. Ông không chấp nhận cách giải thích phổ biến cho rằng 'sến' là biến âm của 'sen' trong cụm 'con sen' – vốn dùng để chỉ người giúp việc.
Theo giả thuyết phổ biến bị An Chi bác bỏ, các cô hầu gái (o-sin) từng bị gọi đùa là 'Marie-Sến'. Từ 'sến' trong cách gọi này dần dà mang nghĩa chỉ sự quê mùa, ít học. Tuy nhiên, An Chi cho rằng giả thuyết này chưa đủ sức thuyết phục.
Vì sao 'sen' khó trở thành 'sến'?
An Chi đặt câu hỏi: vì sao 'sen' lại phải chuyển thành 'sến' trong khi không có một căn cứ ngữ âm hay lịch sử nào chứng minh? Theo ông, 'sến' trong tiếng Việt chưa từng xuất hiện như một danh từ độc lập đồng nghĩa với 'sen'. Nếu 'sến' không tồn tại như một thực thể từ vựng, thì việc ghép tạo thành 'Marie-Sến' là điều khó giải thích.
Một số người có thể viện dẫn thói quen nói trại trong khẩu ngữ. Nhưng An Chi nhấn mạnh, muốn nói trại thì phải có cơ sở từ một biến thể âm vị nào đó, và điều này chưa được kiểm chứng.
'Marie Sến' xuất hiện ở miền Bắc từ 1930-1945
Theo An Chi, cụm từ 'Marie Sến' đã xuất hiện ở khu vực miền Bắc trong giai đoạn 1930-1945. Đây là thời điểm tiếng Pháp có ảnh hưởng mạnh trong đời sống xã hội Việt Nam, đặc biệt ở tầng lớp thành thị.
Trong giả thuyết của mình, An Chi cho rằng 'Marie' là một tên tiếng Pháp mà một số cô gái sử dụng để tạo vẻ sang trọng. Còn 'Sến' nhiều khả năng bắt nguồn từ từ 'selles' trong tiếng Pháp – nghĩa là 'phân'. Khi kết hợp, 'Marie Selles' trở thành lời mỉa mai nhắm vào sự sang trọng giả tạo, tương tự như cách nói 'Marie cái... gì' mà người ta vẫn dùng trong khẩu ngữ.
Quá trình Việt hóa và biến đổi trong cách phát âm hàng ngày đã dần khiến 'selles' trở thành 'sến'. Sự biến đổi này, theo An Chi, là hoàn toàn hợp lý trong bối cảnh người Việt tiếp nhận từ ngữ vay mượn tiếng Pháp.
Bác bỏ giả thuyết Maria Schell
Ngoài giả thuyết 'con sen', một số ý kiến cho rằng 'Marie Sến' là biến âm từ tên nữ diễn viên Maria Schell, nổi tiếng sau bộ phim 'Anh em nhà Karamazov' công chiếu vào thập niên 1960. An Chi cũng bác bỏ quan điểm này.
Theo An Chi, điều này không hợp lý vì 'Marie Sến' đã xuất hiện trước đó nhiều thập kỷ. Bên cạnh đó, ông nhấn mạnh đây mới chỉ là giả thuyết từ nguyên của cá nhân ông, vẫn cần được giới nghiên cứu thẩm định.
Sự mở rộng nghĩa của 'sến' trong đời sống hiện đại
Bất kể nguồn gốc ban đầu ra sao, điều có thể khẳng định là 'sến' đã trải qua một quá trình mở rộng nghĩa đáng kể. Từ một từ gắn với một nhân vật hoặc ngữ cảnh cụ thể, 'sến' ngày nay được dùng để phẩm bình về phong cách, gu thẩm mỹ và cách thể hiện của con người.
Một bài hát bị gọi là 'sến' thường mang giai điệu ủy mị, lời ca sáo rỗng; một bộ trang phục 'sến' thường bị chê là màu mè, phô trương quá mức. Dù vậy, ranh giới giữa 'sến' và 'hoài niệm' đôi khi rất mỏng manh. Điều này giải thích vì sao nhiều chương trình nghệ thuật vẫn tận dụng yếu tố 'sến' để tạo sự gần gũi với khán giả.
Như vậy, câu chuyện về 'sến' không chỉ là một bài tập từ nguyên, mà còn phản ánh cách người Việt nhìn nhận về cái đẹp, sự tinh tế và ranh giới giữa phô trương và giản dị. Những giả thuyết của An Chi, dù còn đang chờ kiểm chứng, đã góp phần đào sâu thêm một góc nhìn văn hóa – ngôn ngữ giàu thú vị.
